M. Ali KAYA
Sosyal çevre komşu ilişkileri ile başlar. Komşu hakkı anne-baba ve akraba hakkı kadar önemli bir haktır. Yeri gelince akraba hakkının önüne geçer. Sıkıntı zamanında akrabaya ulaşmak mümkün olmayabilir ama komşu her zaman yanımızdadır. Bu nedenle peygamberimiz (sav) “Cebrail (as) komşu hakkını bana o derece tavsiye etti ki nerede ise komşuyu komşuya varis yapacak zannettim” (Buhari, Edeb, 28; Müslim Birr, 140-141) buyurmuşlardır.

Komşu haklarından en önemlisi komşusuna zarar vermemektir. Nitekim peygamberimiz (sav) “Komşusu zarar ve kötülüğünden emin olmayanın imanı kemale ermez” (Buhari, Edeb, 29; Müslim, İman, 73) buyurarak imanı zayıf olanın komşuyu inciteceği, komşuyu incitenin de imanının zaafa uğrayacağını haber vermiştir.

Komşunun gizli sırlarını araştırmaman, ayıplarını örtmen, vakıf olduğun sırrı gizlemen, daima yardımcı olman ve ariyet/ödünç olarak istediği şeyi ondan esirgememen komşu haklarının önemlilerindendir. Sıkıntı içinde olduğu zaman yardımcı olman, nimetine haset etmemen, üzüntüsüne ve sevincine ortak olman, hata ve kusurlarına göz yumman, kaba davranırsa hilmini ve sabrını esirgememen gerekir. Bunlar da komşu haklarından sayılırlar. Komşuya geleceğini bildiğin bir tehlikeyi önlemen, ona hayır dua ve nasihatte bulunman, yanlışını gördüğün zaman ikaz etmen komşuluk haklarından sayılır. Her zaman komşuya güler yüz ve tatlı dille konuşman, saygı ve sevgini esirgememen de bu hakları tamamlayan bir haktır.

Atalarımız “Ev alma komşu al” “Komşu komşunun külüne muhtaçtır” derken Hz. Ömer (ra) da “Komşusu, yol arkadaşı ve akrabası tarafından övülen birisinin iyi insan olduğundan şüphe etmeyiniz” demiştir.

Komşu ile iyi geçinmek kişinin imanının alametlerindendir. Peygamberimiz (sav) “Kim Allah’a ve ahirete inanıyorsa komşusuna ikram etsin. Kim Allah’a ve ahirete iman ediyorsa misafirine ikram etsin. Kime Allah’a ve ahirete iman ediyorsa ya hayır söylesin veya sussun” (Mişkatu’l-Mesabih, Hadis No: 4990) ferman etmişlerdir. Ayrıca “Kim komşusuna ezâ ederse bana eza etmiş gibidir. Bana eza eden ise Allah’a eza etmiş gibidir. Kim komşusu ile dövüşürse benimle dövüşmüş gibidir” (Ramuz, 2:395) buyurarak komşu ile iyi geçinmenin dinden ve imandan kaynaklandığını ifade etmiştir. Yine “Kişinin imanı doğru olmadıkça kalbi doğru olmaz, komşusu şerrinden emin olmayan da cennete giremez” buyurmuşlardır.

Komşu hakkını en güzel ifade eden hadis “Komşusu açken tok yatan bizden değildir” (Müslim, İman, 74) hadisidir.

Arkadaş Hakkı:
İnsan arkadaşsız olmaz. En azından yol arkadaşı vardır ve beraber bulunduğu süre içinde onunla ilgili hakları vardır. Arkadaşın hakkı senin ona özverili ve fedakâr davranmandır. Buna gücün yetmiyorsa bu durumda en azından sana yapılan bir iyiliği karşılıksız bırakmaman gerekir. Bu arkadaşlığın birinci hakkıdır. Bu hak sana verilen değerin kıymetini bilmen ve vefalı olman için şarttır. İnsana yakışan kendisine değer veren ve saygı görsen birisini bu saygıya layık olduğunu göstererek onu yalancı çıkarmamandır.

Arkadaşlık hukuku karşılıklı saygı ve fedakârlığı gerektirir. Bu ise fazilettir. İnsanın şanı faziletli olmaktır. Arkadaşın hayırlısı arkadaşına faydalı olandır. En hayırlı arkadaş ise Allah’a kullukta sana yardımcı olandır. Bir insan kendisine nasıl davranılmasını istiyorsa başkalarına da öyle davranması gerekir. Sana yapılmasını istemediğin bir şeyi de başkalarına yapmamalısın.

Hz. Ali (ra) “İnsanların en âcizi dost edinmekten aciz olandır. Bundan daha aciz olan da dostlarını kaybeden kişidir” demektedir. Dostların çok olması kişinin sosyal zenginliğidir. Bir ömür kazanılan dostu bir anda gücendirmek yakışık almaz. İnsan gönül yapıcı ve dost sahibi olmalıdır. Gönül yıkan kalp kıran ve dostu kaçıran insanlardan kaçmakta fayda vardır. İnsan kendisine tatlı konuşana sert ve acı konuşmamalı, barış kapısını çalana kavga kapısı çıkarmamalıdır.

Şeyh Sadi “Lut’un (as) karısı kötülerle dost oldu ve peygamber hanımı olma şerefini kaybetti. Ashab-ı Kehfin köpeği ise birkaç gün iyilerin izinden gitti de cennetlik oldu” demektedir. Bu nedenle iyilerle dost olan iyilerden olur.