M. Ali KAYA
İmam-ı Ebu Yusuf “Müslüman nerede olursa olsun ve nerede bulursa bulsun İslam ahkâmını iltizam eden, benimseyen ve uygulayan kimsedir” demektedir. Müslümana yakışan da budur. İslama ait ne varsa öğrenmeye ve uygulamaya gayret gösterir. Peygamberimiz (sav) “İlim ve hikmet mü’minin kaybolmuş malıdır; nerede bulursa almalıdır” buyurarak mü’minleri ilim ve hikmet peşinde koşmaya teşvik etmiştir.

İlmin kaynağı vahiy, ilham ve akıldır. Vahiy ve ilham peygambere ait olursa şeksiz ilim ve hikmettir. Peygamberin dışındakilere ait olursa vahye uygun olmak ve onu açıklamak şartıyla yine makbul bir ilim vasıtasıdır. Akıl ile tefekkür ile tekâmül eder. Bu nedenle peygamberimiz (sav) “Bir saat tefekkür bir sene ibadetten hayırlıdır” buyurmuşlardır. Bediüzzaman Said Nursi (ra) bu nevi tefekkürün “marifetullahı” netice veren imana ait tefekkür olduğunu belirtmiştir.

Peygamberimiz (sav) imana ait tefekkür konusunda “Allah’ın ayetlerini ve eserlerini tefekkür ediniz ki marifetiniz artsın. Allah’ın zatını düşünmeyiniz. Zira aklınıza ve kalbinize ne gelirse bilin ki Allah onun gayrıdır. Siz buna güç yetiremezsiniz ve helak olursunuz” buyurarak ümmetini hem ikaz etmiş, hem de tefekkürün mahlûkatı tefekkür şeklinde olması gereğini ifade etmiştir.

İnsan aklı kendi aklının ve ruhunun hakikatini ve mahiyetini bilmekten acizdir. Akıl ve ilim, ruhun, aklın ve kalbin, meleklerin ve cinlerin mahiyetlerini kavramaktan aciz olunca Allah’ın zatını nasıl anlayıp idrak edecektir?

Hz. Ebubekir (ra) “El-aczü ani’l idraki, idrakün” yani “Allah’ın zatını, mahiyetini ve büyüklüğünü anlamaktan aciz olduğunu idrak etmek ve anlamak marifetullahtır” demiştir. Bu gerçeği anlayan Ârif-i Billah Niyazi Mısrî “Hikmet-i dünya ve mâfîhâ bilen ârif değil/ Arif oldur bilmeye dünya vü mâ-fîhâ nedir?” demiştir. Bu nedenle ehl-i hikmet demişlerdir ki “Arife eşyada ‘Esmâ’ görünür / Cümle esmâda müsemmâ görünür” diyerek her şeyde Allah’ın isimlerinin tecelli ettiğini ve bu esmadan müsemma-i Zülcelal olan Allah’ın “İlim, irade ve kudretinin” tecelli ettiğinin bilindiğini belirtmişlerdir.

İlmin amacı marifetullahtır. İnsanı Allah’a yakınlaştırmayan ve marifetini artırmayan ilim ilim değil, cehildir. Yüce Allah bunu “Muhakkak ki ilim sahipleri Allah’tan korkarlar” ayeti ile ifade etmiştir. Peygamberimiz (sav) de “Bir kimsenin ilmi artar ama ameli ve ibadeti artmazsa Allah’tan uzaklığı artar” buyurmuşlardır. Bu ayet ve hadis ilimin marifetullahı netice vermesi gerektiğini açıkça belirtmektedir.

Peygamberimize (sav) “Hangi amel daha hayırlıdır?” diye sorulunca “Allah’ın isim ve sıfatlarını öğreten ilim her şeyden üstündür” şeklinde cevap vermişlerdir. Soruyu soran “Biz ilmi değil ameli sorduk” diyince peygamberimiz (sav) “İlim aynı zamanda ameldir” cevabını vermişlerdir.

İlim sahipleri genellikle yalnız kalmaya mahkûmdurlar. Zira onlar yanlışa göz yummazlar ve boş şeylerle uğraşmazlar. Bu nedenle çoğu zaman yalnız kalmaya mahkûmdurlar. Bunun da ilim sahibine zararı yoktur, faydası vardır. Zira dünyevî meşguliyetler, mal ve makam gibi hususlar ilme engeldir. Zira ilim daima kendisi ile meşgul olunmayı gerektirir. Siz kendinizi bütünü ile ilme vermezseniz, ilim kendisini size vermez. Bunun için peygamberimiz (sav) “Yalnızlık kötü arkadaştan iyidir; salih arkadaşlarla beraber bulunmak da yalnızlıktan iyidir” buyurmuşlardır. İlim sahibi asla yalnız kalmaz. O ilmi ile daima Allah ile beraberdir. İlimle meşguliyet zikir ve fikirdir. Zikir ve fikir ise Allah ile beraber olmak demektir. Yüce Allah “Ben beni zikreden ile beraberim. Beni zikredin ki ben de sizi daha hayırlı kimselerle beraber zikredeyim” buyurmaktadır.

Allah’ı zikretmek bir hasenedir. Bir hasene on misli ile mükâfatlandırılır. (En’am, 6:160) Allahım bana dünyada hasene ver, (Bakara, 2:201) demek bir manada ilim ver demektir. Zira hasene Allah’ı bilmek ve ona şirk koşamamaktır. (Neml, 27:89)