M. Ali KAYA
Birbirinin dilini anlamayan Arap, Türk ve Rum bir seferde yol arkadaşı olurlar. Yolda beş dirhem bulurlar. Bir kasabadan geçerlerken bununla yiyecek meyve almak isterler. Türk “üzüm” alalım der. Arap ise “ineb” isterim diye tutturur. Rum ise, ben “engürü”den başka bir şey yemem der. Bir türlü anlaşamazlar. Münakaşa büyür ve iş kavgaya kadar gider. Bu esnada oradan geçmekte olan ilim ve irfan sahibi birisi kavganın sebebini sorar. Her biri bir şey söyler. Birbirlerinin dillerini bilmediklerinden anlaşamadıklarını anlayan arif kişi onlardan beş dirhemi alır ve siz beni bekleyin der. Pazara giderek üzüm alır gelir ve “Sizler boşuna münakaşa ve kavga ediyorsunuz. İstediğiniz şey budur” der ve üzümü önlerine koyar. Arap, Türk ve Rum her biri kendi istediği şeyin üzüm olduğunu anlarlar ve kavga ettiklerine pişman olurlar.

Bu hikâyede görüldüğü gibi çoğu zaman insanlar birbirlerinin dillerini anlamadıkları için münakaşa eder dururlar.

M. Ali KAYA
Mantık biliminde akıl yürütmenin üç temel metodu vardır. Bunlardan Birincisi, “Ta’lil” (Düdeksiyon) İkincisi, “İstikra” (İndüksiyon) Üçüncüsü, “Temsil” (Analoji) metotlarıdır. Bunları açıklayarak “Kıyas” ve “Temsil” üzerinde duracağız.

Birincisi: Ta’lil (Düdeksiyon / Tümdengelim): Genel kurallardan özele, yasalardan olaylara geçiş şeklinde bir akıl yürütme metodudur. Misal: “Bütün balıklar suda yaşar. Hamsi de balıktır. O halde hamsi balığı da suda yaşamaktadır.” Bu önerme genelden özele, tümden parçaya doğru bir çıkarımdır. Kıyas, tümdengelimin en güzel şeklidir. Bu nevi kıyasta öncüller doğru ise sonuç mantıksal olarak kesinlikle doğrudur. “İnsan ölümlüdür. Ahmet insandır. Öyle ise Ahmet de ölümlüdür” tasarımı kesinlik ifade eder. Tümdengelim, tümelden tikeli ve genelden özeli çıkaran bir akıl yürütme yöntemidir. Bu metot “Bütün için doğru olan, parçaları için de doğrudur” kuralına dayanmaktadır. Bu metotta varılan sonuç bir önermeler zinciridir ve bu mantık yoluyla çıkarılan kesin bir sonuçtur. Bu sonuç doru bir önermedir. Ortaya çıkan sonuç öncüllerde saklıdır. Öncüller doğru ise sonuç kesinlikle doğrudur.

Ta’lilin en mükemmel şekli “Kıyas”dır. Kıyas, önermelerden mürekkep bir delildir ki, ne vakit o önermeler teslim olunsa ve kabul edilse, ondan sağlam ve doğru bir hüküm çıkarılır. Misal: “Her cisim değişkendir. Her değişken sonradan meydana gelmedir.” Bu iki öncül önermeden aklen zorunlu olarak “Her cisim sonradan meydana gelmedir” hükmü çıkar.

M. Ali KAYA
Her ilimde olduğu gibi mantık da genel kurallar ve kanunlar üzerinde cereyan eden bir ilim dalıdır. Kanun ve Kural adı verilen değişmez temeller olmazsa “İlim” olmaz. İlim kanunlar üzerinde yükselen bir disiplindir. Bütün bilimler kendi kuralları ve kendine has literatürü ile sistemini kurar. Biz burada literatür ve ilmin kendine has dilini teşkil eden kavramlarından çok sistemini kurduğu temel kurallar üzerinde duracağız. Her ilmin bir mantığı olduğu gibi, mantığın da kendine özgü temel kuralları vardır. Bütün kuralları tespit etmek elbette çok geniş bir araştırma ister ve yeni kuralların/kanunların keşfi ile o ilim daha da genişleyerek tekâmül eder. Bu bizim haddimizi aşar. Biz burada genel kabul görmüş kurallardan bazılarını maddeler halinde belirleyerek örneklerle açıklamalarda bulunacağız.  

1. İspat İnkârdan Kolaydır:
Bir hükmü ispat etmek inkâr etmekten daha kolaydır. Bir şeyin varlığını ispat etmek için onun emarelerini veya kendisini göstermek yeterlidir. İnkâr için ise her şeye ve bütün zamanlara ihata lazımdır. Varlığın ispatı çok kolaydır. Yokluk ise ispat edilemez. Mantıkta kural şudur: “Mutlak yokluk ispat edilemez.” Bir kitapta bulunan bir yanlışı ispat etmek için o yanlış cümleyi sayfası ve satırı ile göstermek yeterlidir. Ama öyle bir yanlışın olmadığını ispat etmeniz için koca kitabın bütün sayfalarını ve satırlarını göstermeniz gerekir ki yokluğunu ispat edebilesiniz. Bunun için “bir ispat edici, bütün inkârcıların hükmünü hiçe indirir.” Bir meselede ispat edicinin sözü inkâr edicilere müreccahtır. (Mesnevi-i Nuriye, 2006, s. 135) Bir de dünyaya, kâinata ve ahrete bütün zamanlara bakan ait inkârlar hiçbir cihetle ispat edilemezler. Bunun için Allah’ı, melekleri ve ahreti inkâr edenlerin inkârlarının hiçbir ilmî, mantıkî ve aklî kıymeti yoktur. Bu konuda bir iki ispat edici bütün inkârcıların inkârlarını hiçe indirir. (Şualar, 2005, s.168-169) Düşünce doğruyu bulursa buna “Bürhan” denir. Doğrulardan yola çıkarak yanlış sonuçlara ulaşırsa buna “Safsata” denir. Bir de mantık hataları vardır. Mantık hataları sonuçta safsataya götürür.