M. Ali KAYA

Abdest ve Ahkâmı: (Şafii Mezhebine Göre)

Yüce Allah Kur’ân-ı Kerimde “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayınız ve başınızı meshediniz, ayaklarınızı da iki aşık kemiklerine kadar yıkayınız”  emretmektedir. Abdest Miraç Gecesi namazla beraber farz kılınmıştır.

Abdestin farz kılınmadan önce ilk olarak Cebrail (as) Hira Nur mağarasında ilk olarak “İkra!” kelamı ile başlayan vahiyden sonra Mekke’nin çevresinde peygamberimize (sav) gözükerek yere ayağı ile vurarak suyu çıkarmış ve abdest almayı sabah akşam bu abdest ile nafile olarak ikişer rekat namaz kılmayı göstererek öğretmiştir.
 

Kâmil bir abdestin şartları, farzları ve sünnetleri, mekruhları vardır. Bunlar sırasıyla şöyledir.
Abdestin Şartları:
1. Müslüman olmak,
2. Mümeyyiz olmak, yani iyiyi kötüyü, hayrı ve şerri bilecek yaşta olmak,
3. Temiz ve mutlak suyun bulunması,
4. Suyun deriye geçmesine ve akmasına engel bir şey olmamak,
5. Hayız, nifas ve cünüplükten temiz olmak ki, bu durumda gusül gerekir.
6. Abdestsiz olduğunun tahakkuk etmesi. Şüphe abdestin sahih olmasına manidir. Yani abdestli miyim, değil miyim diye şüphe ile alınan abdest sahih olmaz. Bu durumda abdestin bozar sonra yeniler.
7. Niyetin gecikmemesi ve abdestin sonuna kadar devam etmesi. Temizlik niyeti ile abdest azalarını yıkamak abdest hükmüne geçmez.
8. Abdest alırken abdesti bozacak bir durumun vuku bulmaması. Banyoda gusül abdesti alırken elinin tenasül aletine dokunması abdesti bozduğu için gusül sahih olur ama namaz için yeniden abdest almak gerekir.
9. Abdestin farzlarını, nasıl alınacağını ve abdesti bozan halleri bilmek,
10. Suyun ulaşması şüpheli olan parmak aralarını ve topuklarını iyice ovarak yıkamak,
11. Abdest azalarını tamamlayan yerleri de yıkamak. Yani, dirseklerden daha yukarısını ve topukların biraz üzerini yıkamakla abdest tam sahih olur. Aksi taktirde azasında iğne deliği kadar kuru yer kalsa abdest sahih olmaz.
12. Özür sahibi olan kimse için namaz vaktinin girmesi şarttır. Namaz vakti girmeden özürlünün abdesti sahih olmaz.

Abdestin Farzları:
Abdestin farzı İmam-ı Şafi’ye göre namazın farzı altıdır. Şafii bu farzları Abdest ayetinden çıkarmıştır. “Niyet ibadetin şartıdır ve ayette ‘namaza kalktığınız zaman’ kelimesi ile niyet kastedilmiştir ve Tertip, yani yüzden başlayarak kolları yıkamak, başı mesh ettikten sonra ayakları yıkamak bu tertip üzere emredildiği için buna riayet etmek farzdır” demiştir. 

1. Niyet etmek: Peygamberimiz (sav) “Ameller niyetlere göredir”  buyurduğu için niyet amelin şartıdır. Namazda niyet farz olduğu gibi Şafii mezhebinde abdestte de farzdır. Niyet kalbin amelidir, bu nedenle kalben niyet yeterlidir. Ancak dil ile söylemek kalbin niyetini ifade etmek olduğu için farz ile beraber ayrıca sünnettir. Niyeti yüzü yıkamaya başlarken getirmek gerekir. Niyetin Arapçası “Neveytü edâe farzı’l-vuzûi” yani “Niyet ettim farz olan abdesti almaya” şeklindedir.

2. Yüzü yıkamak: Yüzün yıkanması gereken yeri saç bitiminden çene altına ve iki kulak arasında bulunan bölgedir. Göz kapakları gözü kapattığından iç azadan sayılır ve gözü yıkamak göze zarar verdiği için gözü yıkamak farz değildir. Hafif sakalı olan sakalın altına da suyu geçirmesi farz olmakla beraber çok gür sakalı olanın kendisini zorlayarak sakalın altını yıkaması gerekmez. Dinde hareç, zorlama yoktur.
 
3. Elleri dirsekleri ile beraber yıkamak: Peygamberimiz (sav) abdest alıp yüzünü yıkadı, sonra sağ elini pazusunun bir kısmı ile beraber yıkadı. Sonra sol kolunu pazusunun bir kısmı ile beraber yıkadı. Böylece dirseklerden daha ilerisini yıkayarak ümmetine örnek oldu. Bu nedenle dirseklerle beraber yıkamak farz, daha ilerisini yıkamak farz ile beraber sünnettir. Müfessirler abdest ayetinde geçen “İlâ” (kadar) kelimesini “maa” (beraber) manasında tefsir etmişler ve Resulullah’ın uygulamasını esas almışlardır.

4. Başı mesh etmek: İmam-ı Şafii (ra) başı meshetmeyi emreden ayetin “Bi ruûsiküm” kelimesindeki “B” Harfini “bazıyet” yani “az bir kısım” manasında yorumlamış ve başın az bir kısmını da mesh niyeti ile meshetmiş olsa mesh tamamlanmış olur demiştir.

5. Aşık kemikleri ile beraber ayakları yıkamak: Abdesti emreden ayette geçen “ve ercülekum” kelimesi “mensub” olarak okunmaktadır. Bu durumda “vücûheküm ve eydiyeküm ile’l merafikı” kelimelerine matuf olup yüzün ve kolların yıkanması gibi ayakların yıkanması da farzdır. Peygamberimiz (sav) “Ökçeleri ateşe değeceklerin vay haline!”  buyurarak ayakların yıkanması gerektiğini ve az da olsa kuru kaldığı zaman oraya cehennem ateşinin dokunacağını ifade etmiştir. Peygamberimiz (sav) ayak parmak aralarını serçe parmaklarıyla ovardı. 
 
6. Tertibe riayet etmek: Tertip ayette geçen sıraya uymak anlamına gelmektedir. Önce yüzü, kolları ve başı mesh ettikten sonra ayakları yıkamaktır. Tırnakları kesmeden altına su geçmemesi durumunda abdest yine sahih olur. Zira peygamberimiz (sav) tırnakları uzamış birini gördü ve ona tırnaklarının kesmesini istedi. Ancak abdestini yenilemesini istemedi.

İmam Nevevî “Şafii uleması Hz. Peygamberin (sav) abdestinin keyfiyeti hakkında Sünnetten ve sahabeden bol miktarda sahih hadislerle delil getirmişlerdir”  demektedir.  

Abdestin Sünnetleri:
Peygamberimizin (sav) abdest alışına uygun abdest almak için sünnetlere uymak ve uygulamak gerekir. Böylece tam mükemmel, Allah’ın emrine uygun bir abdest almış oluruz. Peygamberimiz (sav) “Allah’ın günahları affetmesi ve dereceleri yükseltmesi ne ile olduğunu haber vereyim mi? Zahmete rağmen abdesti tam almak, mescitlere gitmeye devam etmek, bir namazdan sonra diğer namazı beklemektir. İşte gerçek Allah’a bağlılık budur”  buyurdular.

Peygamberimiz (sav) yine “Kim güzelce abdest alır, sonra huşu ile iki rekat namaz kılarsa cennet kendisine vacip olur”  buyurdular. Güzelce abdest almak ise sünnetlere riayet ederek abdest almak demektir.

1. Abdeste başlarken Euzü-besmele çekmek,
2. Besmeleden sonra “Elhamdülillahi alâ dini’l-İslam, Elhamdülillahi alâ tevfîkı’l-İman, Elhamdü lillahi alâ hidayeti’r-Rahman. Elhamdü lillahi’llezî ceale’l-mâe tahûren ve ceale’l-İslame nurâ”  sözleri ile hamd ve dua etmek.
3. Kıbleye dönmek ve abdestini kıbleye dönmüş şekilde almak,
4. Önce ellerini yıkamak. Ellerindeki kirler bu şekilde izale edildikten sonra abdeste başlanmış olur.
5. Ellerini yıkarken “Allahümmehfaz yedeyye min meâsîke küllihâ”  “Rabbi eûzu bike min hemezâti’ş-Şeyâtîni ve eûzu bike Rabbi en yahzurûn”  demek ve şeytandan Allah’a sığınmak.
6. Dişleri misvakla veya fırça ile yıkamak. Misvak kullanmak tercihen sünnettir. Diş fırçası kullanmak da misvakın olmadığı zaman misvak yerine geçer. Bu ikisi de yoksa sağ elinin baş ve şehâdet parmağı ile dişlerini ovarak dişerli yıkamalıdır. Oruçlu olanların öğle ve ikindi abdesti için misvak kullanmaları mekruhtur. Peygamberimiz (sav) “Ümmetime zorluk vermek istemeseydim her abdestte misvak kullanmalarını emrederdim”  buyurdu.
7. Misvak kullanırken “Allahümme tahhir nükhetî, ve nevvir kalbî, vemhu zünûbî”  diye dua etmek.
8. Ağza ve burna üçer defa su vermek. Buna “Mazmaza ve İstinşak” adı verilir. Su sağ el ile vermek, burun sol el ile silmek sünnettir.
9. Ağza su verirken şöyle dua etmek: “Allahüme einnî alâ tilaveti’l-Kur’ân ve zikrike ve şükrike ve hüsni ibadetike.”
10. Burna su verirken “Allahümme erihnî min râihati’l-cennet, verzuknî min naîmihâ, vela turihnî min râihati’n-nâr”  diye dua etmek.
11. Yüzünü yıkarken “Allahümme beyyiz vechî bi-nurike yevme tebyezzü vucûhi evliyâike, vela tesveddü vechî yevme tesveddü vucûhi a’dâike”  duasını okumak.
12. Sağ kolunu yıkarken “Allahümme a’tınî kitabî bi-yemînî ve hâsibnî hisâben yesîrâ”  demek.
13. Sol kolunu yıkarken “Allahümme lâ tu’tınî kitâbî bi-şimâlî velâ min verâi zahrî ve lâ tuhâsıbnî hisaben şedîdâ”  demek.
14. Başını meshederken “Allahümme harim şa’rî ve beşerî minennâr” “Allahümme ezillenî tahte zıllı arşike yevme la zılle illâ zıllü arşike”  diye dua etmek.
15. Kulaklarını ve boynunu mesh etmek. Şöyle ki, serçe parmaklarını kulakları içine sokar ve baş parmaklarını kulak arkasından aşağıdan yukarıya doğru çevirerek mesh eder. Geri kalan üç parmağı ile de boynunu mesh eder. Bunu üç defa yapar.  Boğazı mesh etmek gerekmez.
16. Kulaklarını mesh ederken “Allahümme’calnî minellezîne yestemûne’l-kavle fe yettebiûne ahsenehû”  diye dua etmek.
17. Boynunu mesh ederken “Allahümme a’tik rakabetî mine’n-nâr!”  diye dua etmek.
18. Önce sağ ayağı, sonra sol ayağı yıkamak. Her iki ayağı yıkarken şöyle dua etmek: “Allahümme sebbit kademeyye ale’s-sıratı yevme tezüllü fîhi’l-akdâm”  diye dua etmek.
19. Abdest azalarını üçer defa yıkamak,
20. Parmağında yüzük varsa onu oynatmak,
21. Abdest azalarını ovmak, bilhassa hadisle belirtilen ayak topuklarını iyice ovalamak,
22. Azaları peşi peşine kurumaya fırsat vermeden yıkamak,
23. Abdest bir ibadet olduğu için abdest esnasında konuşmamak,
24. Başkasından yardım istememek,
25. Abdestten sonra kurulanmamak,
26. Sakalı gür olanın parmaklarıyla sakalını hilallemesi ve karıştırması,
27. Başını kaplama mesh etmek ki bu başında saçı olmayan için sünnettir.
28. Su sıçrantılarından sakınmak. Şayet sıçrantı tevehhümü varsa abdestin sonunda ellerini ıslatıp kucağına ve paçalarına serpmek de sünnettir. Cebrail (as) bunu peygamberimize tavsiye etmiştir.
29. Abdest alıp bittikten sonra şehadet parmağını kaldırıp kıbleye dönerek şöyle dua eder: “Eşhedü en lâ ilâhe illallahu vahdehû lâ şerîke leh. Ve eşhedü enne Muhameden abdühû ve resûluhû. Allahümmecalnî mine’t-tevvâbîne vec’alnî mine’l-mütetahhirîn, vec’alnî min ibâdike’s-sâlihîne vec’alnî  mine’ş-şâkirîn. Ellezine lâ havfün aleyhüm velâ hüm yahzenûn. Sübhâneke Allahümme ve bi hamdike eşhedü en lâ ilâhe illâ ente esteğfiruke ve etûbu ileyke ve sallallahü alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âlihi ve sahbihî ve sellim”  diye dua etmek. Bu şekilde dua eden cennetin sekiz kapısından dilediğinden cennete gireceğine dair rivayetler vardır.
30. İnna Enzelnâ Suresini üç defa okumak sünnettir.
31. Abdest aldıktan sonra azalar kurumadan iki rekat “Abdest namazı” kılmak.
32. Abdestten sonra on defa peygamberimize (sav) salavat getirmek de büyük fazilettir.
33. Abdestte suyu israf etmemek ve yeteri kadar kullanmak.
Abdestin bozulduğu yerde abdest alarak daima abdestli olmak büyük bir fazilettir. Daima abdestli gezen ve abdestli olarak ölen kişinin şehit olacağına dair rivayetler vardır. Çünkü, Kur’an okumak, cemaate ve namaza yetişmek, cenazeye yetişmek, dini kitapları ve hadis okumak için abdestli bulunmak sünnet-i müekkededir. Abdestsiz Kur’ân-ı Kerime dokunmak ve bakarak okumak, ellemek ve taşımak haram, cami ve mescitlere girmek mekruhtur.