M. Ali KAYA
Ferâiz lügatte takdir edilen şey anlamında fariza’nın cem’i, yani çoğuludur. Fıkıhta ve hukuk dilinde ise, ölen kimsenin mirasının varislere dağılımını beyan eden ilimdir. Devr-i câhiliyede kadın ve çocukların mirastan mahrum bırakılarak zulmedilir ve haksızlık yapılırdı. Miras ile ilgili nazil olan ayetler “Miras Hukukunu” yeniden düzenledi.

Yüce Allah’ın taksim ettiği şekilde ölünün malı varise intikal etmezse intikal eden mal haramdır. Dolayısıyla haram maldan verilen sadaka ve yapılan hac ve umre kabul edilmediği gibi sevabı da yoktur. Bu nedenle peygamberimiz (sav) “Ferâiz ilmini öğreniniz. O dindir ve ilmin yarısıdır. Ümmetimden ilk kalkacak ilim de feraiz ilmi olacaktır”  buyurmuşlardır. Ölüden geriye kalan mirastan öncelikli olarak techiz, tekfin ve defin masrafları çıkarılır. Sonra borçları varsa bunlar ödenir. Geri kalan malın üçte birisinden vasiyeti varsa bu ifa edilir. Geriye kalan malı varisler arasında Kur’ânın emrettiği şekilde taksim edilir.

Varis olmanın sebepleri üçtür:
1. Akrabalık: Yakınılık evladı, anne-babası ve diğer yakınları…
2. Nikâh: Eşi ve nikahında olanlar.
3. İslamdır. Varisi olmayanın malı hazineye intikal eder. Ondan da tüm Müslümanlar faydalanır.

İrse mani haller:
1. Kölelik: Köle mülk edinemediği için ne başkası kendisine, ne de kendisi başkasında varis olamaz.

2. Katl: Bir kimse öldürdüğü kimseye kim olursa olsun mirasçı olmaz. Babasını öldüren mlaına mirascı olamaz. Peygamberimiz (sav) “Katile miras yoktur” buyurur.

3. Din ayrılığı: Dinleri aynı olmayanlar birbirine varis olamazlar. Müslüman olmayana ve islamın hükümlerini kabul etmeyene mirası olunamadığı gibi, kendisi de müslümanın malına vâris olamaz. Karşılıklı olarak mirastan mahrum olurlar.

Vârisler erkeklerden on kişidir: Oğul, oğlun oğlu, baba, babanın babası, kardeş, kardeşin oğlu, amca, amcanın oğlu ve koca. Onuncusu mutik, yani bir köleyi azat eden kimsedir. Bu kölenin malına varis olur. Ancak öyle birisi zamanımızda yoktur.

Kadınlardan ise yedi sınıf varis olur: Kız, oğlun kızı, anne, nine, kız kardeş, zevce ve mu’tika, yani köleyi azat eden kadın.

Şayet bir kadın vefat eder de yukarıda sayılan erkekleri terk ederse bu durumda kadının malına yalnız baba, kocası ve oğlu varis olabilir, diğerleri mahrum kalırlar. Yani kocası rubu/dörtte bir hisse, babası südüs/altıda bir hisse ve kalanı da oğul alır. Onda da yedi hisse düşer. Toplam 12 hisse olur.

Şayet bir erkek vefat eder de yukarıda zikredilern kadınları terk ederse bu durumda sadece kızı, oğlun kızı, annesi, ve anne-baba bir olan kız kardeşi ve karısı varis olur. Bu durumda da kızı nısfını/yarısını, oğlun kızı südüs/altıda birini, annesi südüsünü/altıda birini karısı sümünü/sekizde birini ve kalanını da kız kardeşi alır. Böylece toplam 24 hisse olur.

Mevcut varisler hisselerini aldıktan sonra artan olursa bu ya “Beytü’l-male/hazineye” verilir veya karı-koca hariç zevi’l-farz olanlara hisselerine göre dağıtılır. Yoksa zevilrahme verilir.

Kur’ân-ı Kerimde belirlenen paylar şöyledir:
1. Nısf/Yarısı: Nısf beş kişinin hakkıdır. Koca, kız, oğlun kızı, anne-baba bir kız kardeş ve baba bir kız kardeş. Bunlar mirasın yarısını alırlar.
2. Sülüs/Üçte bir: İki kişinindir. Bunlar da anne ve anne bir birden çok kardeşlerdir.
3. Sülüsân/Üçte iki: Ölenin oğlu bulunmayıp iki veya daha fazla kızı bulunsa mirasın üçte ikisini alır.
4. Rubu’/Dörtte bir: İki kişinin hakkıdır koca ve karı.
5. Südüs/Altıda bir: Yedi kişinindir. Baba, dede, nine, oğlun kızı, baba bir kız kardeş, nine, anne bir kız kardeş.
6. Sümün/ Sekizde bir: Bir kişinindir o da karıdır. 
   
Kocanın mirasta iki hali vardır:
1. Ölünün oğlu veya kızı, veyahut oğlun oğlu ve kızı beraber olmazsa mirasın yarısını hak eder. Bu durumda mirasın yarısı babanın, yarısı da kocasının olur. böylece toplam dört hisseden ikisi kocaya, ikisi de babaya düşer.

2. Ölünün oğlu veya kızı, oğlunun oğlu veya kızı olursa bu durmda koca ancak dörtte birini alabilir. Yani dört hisseden koca ancak bir hisse alır. Üç hisse ise oğula kalır.

Karının da iki hali vardır:
1. Ölen kocanın oğlu veya torunu bulunmazsa mirasın dörtte biri kendisine verilir.
2. Şayet ölenin oğlu veya kızı veya torunu varsa mirasın sekizde biri kadına verilir.

 Kızın da üç hali vardır:
1. Ölenin oğlu bulunmayıp diğer varislerle beraber bir kızı bunsa mirasın yarısını alır.
2. Ölenin oğlu bulunmayıp iki veya daha fazla kızı bulunsa mirasın üçte ikisini alır.
3. Ölenin birkaç kızı ve bir oğlu bulunsa iki kız bir oğlan gibi sayılır.

Oğlun kızı veya oğlun oğlunun kızının üç hali vardır:
1. Ölenin ne oğlu, ne de oğlunun oğlu bulunmayıp ne de kızı bulunmayıp oğlunun  bir kızı bulunsa mirasın yarısını alır.
2. Ölenin ne oğlu, ne de oğlunun oğlu ne de kızı bulunmayıp da oğlunun iki veya daha fazla kızı bulunsa mirasın üçte ikisini alırlar.
3. Ölenin bir kızı ile beraber bir veya daha fazla oğlunun kızı bulunsa altıda bir hisse alırlar.
Ölünün oğlunun kızı, onun iki veya daha fazla kızlarıyla beraber bulunsalar miras sakıt olur. ancak erkek kardeş veya veya müsavi olan amcasının oğlu ile beraber bulunursa ikili-birli asabe olurlar.

Anne-baba bir kız kardeşin dört hali vardır:
1. Anne-baba bir kız kardeş ve ölünün ne oğlu, ne de oğlunun oğlu ve oğlunun kızı bulunmazsa mirasın yarısını alır.
2. Aynı halde iki veya daha fazla kız kardeşi bulunsa mirasın üçte ikisini alır.
3. Anne-baba bir erkek kardeşle birlikte bulunursa ikili bir asabe olurlar.
4. Ölünün kızı veya oğlunun veya oğlunun oğlunun kızı ile birlikte buunursa kız kardeş asabe olur ve kalanı alır.
Şayet anne-baba bir kız kardeş ölünün babasıyla veya dedesiyle beraber bulunursa kız kardeşten miras sakıt olur.

Baba bir kız kardeşin beş hali vardır:
1. Anne baba bir kız kardeş olmaz ve baba bir kız kardeş olursa mirasın yarısını alır.
2. Anna-baba bir kız kardeş olmaz ve iki veya daha fazla baba bir, iki kız kardeş bulunursa mirasın üçte ikisini alırlar.
3. Baba bir kız kardeş, ölünün kızı veya oğlunun kızıyla beraber bulunursa altıda bir hisse alır.
4. Baba bir kız kardeş, ölünün kızı veya oğlunun kızıyla beraber bulunsa asabe olur.
5. Bu hallerde baba bir kız kardeş, baba bir kardeşle birlikte kalırsa ikili birli asabe olur.
Baba bir kız kardeş, birden fazla olan anne baba bir kız kardeşle beraber bulunsa sakıt olur. yine baba bir kız kardeş ölünün oğlu ve oğlunun oğlu ile baba ve dedesiyle sakıt olur.

Babanın üç hali vardır:
1. Ölünün oğlu veya oğlunun oğlu ile beraber bulunursa südüs/altıda bir hisse alır.
2. Ölünün kızı veya oğlunun kızı veya oğlunun oğlunun kızı ile beraber bulursa yine südüs/altıda bir hisse alır. Sonra kalanı da asabe yoluyla alır.
3. Yukarıdaki hallerden hiçbiri bulunmazsa baba asabe olur ve sadece kalanı alır.

Dedenin hali:
Dede aynen baba gibidir. Yalnız aşağıdaki farklar vardır:
1. Babanın annesi, baba ile varis olmadığı halde dede varis olur.
2. Kardeş ve kız kardeşler baba ile beraber oldukları halde sakıt olur. Fakat dede ile beraber olurlar ise mirası bölüşeceklerdir.
3. Karı veya koca anne-baba ile beraber olurlarsa karı koca paylarını aldıktan sonra anne kalanın üçte birini alır. Ama baba yerine dede bulunsa kalanın üçte birini değil, tüm malın üçte birini alırlar.

Annenin Durumu: Annenin üç hali vadır:
1. Ölünün oğlu veya kızı veya oğlunun oğlu veya ölünün bir den fazla kardeşleriyle beraber olmazlarsa mirasın üçte birini alır.
2. Yukarıdakilerden birisi ile beraber bulunursa bu durumda altıda bir hisse alır.
3. Koca veya karı, anne ve baba ile beraber bulunursa koca veya karının hissesini aldıktan sonra kalanın üçte birini alır.

Ninenin Durumu:
Nine için südüs/altıda bir hisse vardır. Nineden maksat annenin annesi veya hiçbir erkek araya girmeden uzak annesidir. Hülâsa, nine ölüye ittisalinde araya sahih olmayan dede girmeyen büyük annedir. Veyahut sade dişiden sade erkek vasıtasıyla ölüye ittisal eden annedir.

Anne bir kardeş: Kız olsun erkek olsun anneleri bir olan kardeşin iki hali vardır.
1. Bir tane ise altıda bir hisse alır.
2. Birkaç kişi iseler müsavi olarak mirasın üçte biri onalara taksim edilir. Anne bir kardeş şayet ölünün oğlu veya kızı veya oğlunun oğlu veya ölünün baba veya dedesi bulunsa sakıt olur.

Asabe: Yukarıda adı geçen payları belli varislere “zevilfarz” (farz olan pay sahipleri) denilir. Baba tarafından akraba olup pay sahipleri hisselerini aldıktan sonra mirasın kalanını alanlara da “Asabe” denir.

Asabe üç sınıftır:
1. Asabe bi-nefsihi: Müstakil asabe. Kendisi ile ölü arasına kadın girmeyen kimsedir. Oğul ve oğlun oğlu, baba ve babasının babası, kardeş ve kardeşin oğlu, amca ve amcanın oğlu.
2. Asabe bi’l-gayr: Başakasıyla beraber bulunduğu için asabe. Muayyen pay sahibi olduğu halde, asabe binefsihi ile beraber bulunduğu için asabe olan kimsedir. Kız, oğukun kızı ve kız kardeşin erkek kardeşleriyle beraber bulunduğu zaman gibi...
3. Asabe maa’l-gayr: Başkasıyla bulunduğu cihetle asabe olanlar. Kız kardeşin, ölünün kızı ile beraber bulunduğu zamandır.

Hacb:
Varislerden birinin ölünün bir akrabasını tamamen mirasından mahrum etmesi veya hisselerini eksiltmesine “hacb” denir. Erkeklerden baba, oğul, oğul ile hacbedilir. Dede, ölüye daha yakın bir baba ile hacbedilir.

Anne, baba bir olan kardeş, ancak baba oğul ve oğlun oğlu ile hacbedilir. Baba bir olan kardeş bunlarla hacbedildiği gibi anne-baba bir olan kardeş ile de hacbedilir.

Anne bir olan kardeş dört kişiyle hacbedilir: Baba, dede, evlat (erkek olsun kadın olsun) oğlunun evladı (erkek olsun dişi olsun) ve oğlunun oğlu.

Anne baba bir olan kardeşin oğlu altı kişi ile hacbedilir: Baba, dede, oğul ve onun oğlu, anne baba bir kardeş ve baba bir kardeş. Baba bir kardeş oğlunun oğlu adı geçenlerle hacbedildiği gibi, anne-baba bir olan kardeş, oğlu ile de hacbedilir.

Anne baba bir olan amca, yukarıda acı geçen ile hacbedildiği gibi, baba bir olan amca da serdedilenlerle hacbedildiği gibi anne-baba bir olan amca ile de hacbedilir. Anne-baba bir olan amca oğlu yukarıda kaydedilenlerle hacbedildiği gibi, baba bir olan amca ile de hacbedilir. Baba bir olan amca oğlu ise yukarıda zikredilenlerle hacbedildiği gibi, anne-baba bir olan amca oğlu ile de hacbedilebilir.

Kadınlardan ise kız, anne ve karı asla hacbelhirman tamamen mahrum edilemezler ve mirastan mahrum edilemezler. Oğlun kızını, oğul ve birden fazla kız hacbeder. Ancak kardeşi veya amcası oğlu beraberinde olursa birden fazla kız onu hacbedemez. Anne tarafından nine, anne ile hacbedilir. Baba tarafından olursa anne onu hacbettiği gibi, baba da onu hacbeder. Anne tarafından olan ninelerin yakını, uzağını hacbeder. Baba tarafından olan ninelerin durumu da böyledir. Anne tarafından yakın nine, baba tarafından olan uzak nineyi hacbeder. Fakat baba tarafından olan yakın nine, anne tarafından olan uzak nineyi hacbetmez.

Anne baba bir olan kız kardeş, erkek kardeş gibidir. Erkek kardeş kiminle hacbediyorsa kız kardeş de onunla hacbedilir. Anne-baba bir olan birden fazla kız kardeş, baba bir kardeşi hacbeder.
Ölünün kız ve oğulları veya kardeş ve kız kardeşleri bir araya gelseler erkek için iki pay dişi için bir pay vardır. Bu hüküm Kur’ân-ı Kerim ile sabittir. Cenâb-ı Hak şöyle buyurur: “Bir erkek için iki dişinin payı vardır.”

Oğul ile oğrulun oğlu bir arada bulunsalar oğulun oğlu sakıt olur. fakat kız ile oğlun oğlu bir arada bulunsa kız payını (mirasın yarısını) aldıktan sonra oğlun oğlu kalanını alır. Ölünün iki kızı ile oğlunun oğlu beraber bulunsalar kızlar mirasın üçte ikisini aldıktan sonra kalanını toruna verilecektir. Baba, oğul ve oğlun oğlu ile beraber olsa südüs/altıda bir pay alır. Fakat beraberinde ne meyyitin oğlu ve ne de oğlunun oğlu bulunmazsa kızı bulunsa önce südüs/altıda bir alır ve sonra kız mirasın yarısını aldıktan sonra kalanını alır.

Anne-baba bir olan kardeşler veya baba bir kardeşler ölünün çocukları gibidirler. Yani erkek ve dişi bir arada bulunsalar erkeğe iki, dişiye bir pay verilecektir. Yalnız müşerreke meselesinde böyle değildir.

Müşerreke Meselesi:
Anne baba bir kardeş, anne bir iki kardeşe ortak olacaktır. Bu meselede anne baba bir kardeş yerine baba bir kardeş olursa sakıt olacaktır. Anne baba bir erkek kardeş ile birlikte bulunsa mirasın yarısını alır, kalanı da erkek kardeşine kalır. Anne baba bir kızkardeş ile beraber baba bir kız kardeş bulunsa üvey kız kardeş altıda bir hisse alır. Dede, anne baba bir kardeşlerle beraber bunsa meselelerinde zavilfarz olmadığı taktirde mirasın üçte birini (kendisi için daha iyi ise) alır.

**
Miras konusunu ele alan “Ferâiz İlmi” geniş bir ilim olup alt dalları ile çok kapsamlıdır. Bu konuda bu kadar bilgi yeterlidir.
**

FEY’ VE GANİMET
Fey’: Savaşsız olarak gayr-ı müslimlerden elde edilen menkul ve gayr-i menkullerdir. Cizye ve onlardan alınan gümrük, korkudan kaçıp geriye bıraktığı mal, öldürülen mürtedin geriye bıraktığı terekesi ile varissiz ölen zımmînin terekersine fey’ denmektedir.

Fey’ beş bölüme ayrılır:
Birinci bölüm: Beşe taksim edilir ve beş cihete taksim edilir. Birinci Kısım: Vatan ve milleti korumak için gerekli şeyler temin etmek; İlim adamı yetiştirmek ve eğitim gibi âmme maslahatına harcanır. İkinci Kısm: Benî Haşim ve Benî Muttalip denilen Âl-i Beyt için harcanır. Bu hususta zengin ve fakir arasında fark yoktur. Yalnız mirasta olduğu gibi, erkeğe iki, dişiye bir hisse verilecektir. Üçüncü Kısım: Babası olmayan yetim çocuklarına harcanır. Dördüncü Kısım: Fakirlere ve yoksullara harcanır. Beşinci Kısım: Yolda kalmışlara harcanır.

Kalan dört bölüm ise maaşlı askerler içindir.

Ganimet, savaş yoluyla gayr-ı Müslimlerden elde edilen mal ve eşyadır. Bu da beş bölüme ayrılır. Birincisi fey’in birinci bölümlü gibidir. Kalan dört bölümü ise menkul ve gayr-ı menkul ne varsa mücahitlere taksim ve tevzi edilir.

Bilfiil savaşa katılanlara “mücahit” denildiği gibi, mücahitlerin hastalarını tedavi eden, yemeklerini hazırlayan ve mücahitleri talim eden kimselere de mücahit denir. Mücahit olarak hakların tamamına sahiptirler.

Savaşta şehit olanlar ganimetten bir şeye müsrehak olmadıkları gibi vârislerine de bir şey verilmez. Kadın, çocuk ve zımmî cihada katılırsa mahrum bırakılmayarak devlet onlara durumlarına uygun bir şey takdir edecektir. Ancak bunların payı mücahitlerin payından az olacaktır.

Bu husus daha önce uygulanan sistemdir. Günümüzde fey ve ganimet sistemi yoktur; ancak savaş olursa bu hükümler uygulanabilir.