M. Ali KAYA
Fıkhın temel kurallarını bilmek fıkhı bilmek ve hükümlerin illetlerini anlamak için şarttır. Fıkıh kişinin lehinde ve aleyhinde olan şeyleri bilmesidir. Fıkhın inanç yönüne “Fıkh-ı Ekber” denir. Muamelâta bakan yönüne “Hukuk” adı verilir. İbadete ve Ahlaka bakan yönüne ise “İlmihal” denir. Mecelle’de “İlm-i Fıkh, mesâil-i şer’iye-i ameliyeyi bilmektir” şeklinde tarif edilmiştir.

1. Ameller niyetlere göredir. (Hadis)

2. Ahirete ait amellerde niyet ve ihlâs esastır.

3. Eşyada aslolan temiz olmasıdır.

4. Beraat-i zimmet asıldır. Kişide aslolan suçsuz olmasıdır.

5. Bir şeyin tamamı elde edilmezse büsbütün terk edilmez. (Hadis)

6. Yakîn şek ile zail olmaz.

7. Zan hiçbir şey değildir. (Ayet)

8. Zorluk kolaylığı celbeder.

9. Şüphe ile hüküm verilmez.
a. Bir işin yapılıp yapılmasında şüpheye düşülürse aslolan o işin yapılmamış olmasıdır.
b. Hadiseleri en yakın vaktine göre değerlendirmek gerekir.
c. Zorluk kolaylığı celbeder.

10. Zarar giderilir. İslamda zarar vermek de zarar görmek de yoktur. (Hadis)
a. Zaruretler mahzurları mübah kılar.
b. Zaruretler ihtiyaç nispetinde mübahtır.
c. Zarar zarar ile giderilmez.
d. Ammenin menfaati hâssenin menfaatinden üstündür.
e. Çok zarar az zarar ile giderilir.
f. Âdet muhkemdir. Âdet akl-ı selim kimselerin kabul ettiği ve onlar tarafından yapılarak istikrar kazanmış olan şeylerdir.

11. Müslümanların güzel gördüğü şeyler Allah katında da güzeldir. (Hadis)

12. Örf ile tayin nass ile tayin gibidir.

13. Örf ile şeriat teâruz etse örf tercih edilir.

14. Def-i mefasit, celb-i menafiden evlâdır.
a. Nehiyden zerre miktar bir şeyi terk etmek insanlar ve cinlerin ibadetlerinden daha evladır. (Keşfu’l-Hafa)
b. Şeriatta emirden çok nehyi terk etmeye önem verilmiştir. Nitekim peygamberimiz (sav) “Ben size emrettiğim zaman gücünüz yettiği nispette yapınız; bir şeyi yasaklarsam kesinlikle ondan kaçınınız.” Bu hadiste emirle ala kederi’-imkan yapılmalı, nehiylerden ise kesinlikle sakınılması istenmiştir.

15. Helal ile haram bir araya gelirse haram galip gelir.

16. Bir konuda iki hadis, biri ruhsatı diğeri kesinliği ifade ederse, kesin olan galip gelir.

17. Ümmet arasında ihtilaf vaki olursa haksızlar galip gelir.

18. Maksatları aynı olan şey ictima ederse birbirine Dahil olur. Bu nedenle gusul abdesti alan her nevi ibadeti yapabilir.

19. Alınması haram olan bir şeyin verilmesi de haramdır. Riba gibi..

20. Farzlar daima nafilelerden efdaldir.

21. Aksi sabit olmayan hususlarda “Kadim kıdemi üzre terk olunur.”

22. Ukudda itibar, maksat ve mâniyedir. Yoksa elfaz ve mebaniye değildir.

23. Tasrih mukabelesinde delâlete itibar yoktur.

24. İçtihat içtihat ile nakzolunmaz. İlk verilen hüküm bozulmaz.

25. Mevrid-i Nass’da içtihada mesağ yoktur. İçtihat fer’î meselelerde olur.

26. Zaruretlre memnu olan şeyleri mübah kılar.

27. Tevehhüme itibar yoktur.

28. Zarar ve mukabele-i zarar yoktur.

29. Mütecezzi olmayan bir şeyin ba’zını zikretmek küllünü zikretmek gibidir. Bu nedenle itikadi hükümler arasında telazum vardır.

30.  Zarar-ı âmmı def için zarar-ı has ihtiyar olunur.

31. Ezmanın tagayyürü ile ahkâmın tagayyürü inkâr olunamaz.

32. Iztırar gayrın hakkını iptal etmez.

33. Ehven-i şerreyn ihtiyar olunur.

34. Hak kendisine uyulmaya en layık olandır.