M. Ali KAYA
Hac, lügatte kast etmek anlamına gelirken dini ıstılahta, yani din dilinde Allah için yapılan yolculuk, Kâbe ziyareti ve orada yapılan belli fiil ve işler anlamına gelmektedir. Hac İslam’ın beş şartından biridir. Farziyeti kitap, sünnet ve icma-i ümmet ile sabittir. Hac ibadeti gücü yeten sağlıklı ve zengin olana ömründe bir defaya has olmak üzere farz-ı ayndır. İmam-ı Şafiye göre aynı şartlarda hac farz olduğu gibi, umre de farzdır. Hac ile umre aynı senede yapılacağı gibi farklı senelerde de yapılabilir.

Allah için hacca gitmek çok büyük bir fazilet çok değerli bir ibadettir. Peygamberimiz (sav) “Yakışmayan sözü ağzına almayıp, sırf Allah için hacca giden kimse anasından doğduğu gün gibi günahlarından temizlenerek döner”  buyurmuşlardır. Ayrıca “Cenab-ı Hak Arefe günü, kullarını ateşten azat ettiği kadar hiçbir günde azat etmez. O gün kullarına rahmeti ile yaklaşır sonra meleklerine onlar ile iftihar eder.”  “Hacca ve Umreye gidenler Allah’ın temsilcileridir. Dua ederlerse Allah dualarını kabul eder, istiğfar ederlerse Allah onları affeder”  buyurmuşlardır.

Hac Yolculuğunun Adabı:
Hacca ve Umreye gitmek için niyet eden ve yola çıkan şu hususlara riayet etmelidir.

1. İstişare etmek. Güvendiği ve işin ehli olanlarla istişare etmesi gerekir.

2. Bütün günahlarından tövbe etmek ve Allah’a sığınmak. Akraba ve yakınları, komşu ve arkadaşları ile helalleşir, borçlarını öder ve tertemiz bir şekilde Allah’ın evine gitmek için yola çıkar.

3. Anne Babası hayatta ise onların rızasını alır.

4. Yanında götüreceği paranın helal olmasına dikkat eder. Haram para ile yapılan hac ve umrenin faydası ve sevabı yoktur.

5. Yolda ve hacda fakir ve muhtaçlara yardım etmek için fazladan para ve yiyecek alır.

6. Hacca gitmeden hac ibadeti konusunda bilmesi gerekenleri öğrenir.

7. Yanına dinine ve diyanetine yardım edecek bilgili ve ahlaklı bir yol arkadaşı bulmaya çalışır.

8. Hacca ve umreye ibadet amacı ile gider, ticaretle iştigal etmez. Her ne kadar ticaret meşru ise de hac ve umre ibadeti için onu terk etmesi gerekir.

9. Yola Pazartesi ve Perşembe günü çıkmaya çalışır.

10. Evden ayrılmadan iki rekat “Sefer Namazı” kılar ve dua eder.

11. Yolda ve hac görevini yaparken bulunduğu süre içinde daima zikir, ibadet ve Kur’an okuma, salavat, istiğfar ve ilim ile meşgul olur. İlim en değerli ibadettir. İlim öğrenmek nafile ibadetten hayırlıdır.

Haccın Hikmetleri:
1. Hac ve Umre kulun Allah’a bağlılığını ve peygamber sevgisini artırır.

2. Peygamberler ve evliyaların kabirlerini ziyaretle onların sevgisini güçlendirir.

3. Ayrı ırk, din ve dili olan müslümanların uhuvvetini ve muhabbetini artırır.

4. Hac bir ibadet olma yanında eğitimdir. Sabır, cihad, yardımseverlik ve fedakarlık gibi ruhun yüce ahlakını geliştirir.

Haccın Farz Olmasının Şartları:
Bir kimseye haccın farz olması için beş şart vardır.

1. Müslüman olmak.

2. Akıllı olmak.

3. Baliğ olmak. Peygamberimiz (sav) “Çocuk baliğ olmadan hacca gitse bu onun için nafile hacdır. Baliğ olduktan sonra kendisine hac farz olur” buyurmuşlardır.

4. Hür olmak. Köle ve cariyeye hac farz değildir. Şayet efendileri ile hac görevini ifa etmiş olsalar, hürriyetlerine kavuştukları zaman hac şartlarını taşırlarsa yeniden haccetmeleri gerekir.

5. Hacca gidecek güç ve imkana sahip olmaktır. Gücü olmayana hac farz değildir. Şartları ise, kendisinin ve nafakasını üzerine aldığı kimselerin hacca gidip gelene kadar ihtiyacını karşılaması ve yol harcırahını ve vasıtasını ayarlamasıdır. Bu da zaruri ihtiyaçtan fazla olması gerekir.

Haccın Edasının Şartları:
Haccın edasının şartları dörttür.
1. Sıhhat. Sağlam ve yola dayanıklı bir bedene sahip olmayana hac farz değildir.

2. Yol emniyeti. Yol güvenliği yoksa hac farz olmaz.

3. Hissi bir maninin olmaması. Hapis ve hükümetin yasağı gibi maniler hac ibadetinin farzıyetini düşürür.

4. Seferilik süresi içinde, yani 150 km uzaktan hacca gidecek olan kadının yanında mahreminin veya kendisi ile beraber en az iki kadın hacının bulunması. Günümüzde konvoy halinde ve kafilelerle hacca gidildiği için kadının bir kafilede hacca gitmesinin bir engeli yoktur. Emniyet varsa kadının tek başına haca gitmesinde bir mahzur yoktur.

Haccın Sahih Olmasının Şartlar ve Rükünleri:
Haccın farzları ikiye ayrılır. Birincisi haccın sahih olmasının şartları, ikincisi de haccın rükünleridir.

Haccın sahih olmasının şartları dörttür.
1. Müslüman olmak,
2. Akıllı olmak,
3. Hac mevsiminde eda edilmesi. O da Zilhiccenin ilk on günüdür.
4. Muayyen mekanda eda edilmesi. O da şeriatın tayin ettiği Kâbe ve Arafat dağındadır.

Haccın Rükünleri/Farzları Altıdır:
1. İhrama girmek. Bu da haccın nevilerinden birine niyet ederek ameline girmektir.
2. Arefe vakfesine durmak. Bu da Arafe günü, Arafat dağında olması şarttır.
3. Kâbeyi tavaf etmek. Bu da Kâbe’nin etrafında olmalıdır.
4. Sa’y. Bu da Safa ile Merve arasında gidip gelmektir.
5. Traş olmak.
6. Tertiptir. Bütün bu rükünleri belli bir sıra ile yapmaktır.

Haccın Rükünlerinin İzahı:
1. İhrama Girmek:
Niyet bütün ibadetlerde olduğu gibi haccın da rüknüdür; ancak bu ihrama girerken yapılır. Dolayısıyla dikişsiz ihram elbisesini giyerken yapılacaktır. Zira ihram elbise giymek değil, hacca niyet etmektir. Bu niyetini ihram giyerek göstermiş olur. İhram giymese niyet etse haccı sahihtir, ancak ihram giymeyi terk ettiği için günahkar olur ve kurban kesmesi gerekir.

1.a İhramla ilgili birkaç husus:

1. Hac ve Umreyi tayin etmeden ihrama girenler niyet etmeden tavaf ederlerse bu ne Hac ve ne de Umreden sayılmaz.

2. İhrama giren başkasına uyarak bunu yapsa da yine tayin etmesi gerekir.

3. İhrama giren herhangi bir özür sebebiyle bulunduğum yerde ihramdan çıkarım diye niyet eder, şart koşarsa ihramdan çıkması caiz olur ve bu durumda ceza olarak kurban kesmesi de gerekmez.

1.b İhramın Zamanı ve Mekanı:
Hac için ihramın zamanı Şevval, Zilkade ve Zilhicce’nin ilk on günüdür. Mekana gelince, Medine’den gelenler için Zülhuleyfe, Şam ve havalisi için Cuhfe, Necid halkı için Karnilmenâzil ve Yemen ve havalisi için Yelemlem’dir. Mekke halkı için ise bulunduğu yerdir. Evinde ihrama girer ve Kabe’yi tavaf eder.

Hac ve Umre menâsikini yapmak isteyenin ihramsız olarak mikatı geçmeleri haramdır.

1.c İhramın Şartları: Müslüman olmak, Akıllı olmak, ve Niyet etmektir.

1.d İhramın Vacipleri:  Mikatlardan birinde ihrama girmek ve ihramın yasaklarından sakınmaktır.

1.e İhramın Sünnetleri:
1. Gusletmek. Bu Sünnet-i Müekkededir. Mekke’ye girmek, Kâbe’yi tavaf etmek, Arafat’ta vakfe durmak, Müzdelife’de gecelemek ve Mina’da şeytan taşlamak için de gusletmek sünnettir.

 2. Traş olmak, tırnakları kesmek, bıyığı kısaltmak ve etek traşı olmak,

3. Güzel koku sürünmek. Hz. Ali (ra) “Resulullah ihramda iken saçındaki yağa ve güzel kokusuna bakar gibiyim”  demiştir.

4. İhramdan önce iki rekat namaz kılmak ve zamm-ı sure olarak “Kafirun Suresi” ile “İhlas Suresini” okumak.

5. Telbiye getirmek. Telbiye okumak ve ihramda telbiyeye devam etmek sünnet-i müekkededir. Erkekler açıktan, kadınlar gizli olarak her zaman telbiye getirmeleri gerekir. Ancak Tavaf esnasında telbiye getirmek gerekmez.

6. İhramda olan bir mü’min kıraat-i kurân, zikir, tefekkür ve ilim gibi ibadetlerle meşgul olmalı ve gaflette bulunmamalıdır. Bu husus da sünnettir.

1.f İhramın Yasakları:
1. Dikişli elbise giymek. İhrama girecek erkek iki büyük havlu alır. Birini belden aşağı, diğerini belden yukarı sarar. Başına örtü almak ise haramdır. Şemsiye tutması ise caizdir. Ayağına ise ayağının çoğunu açıkta bırakan terlik takar. Kadın ise erkek gibi değildir. Elleri ve yüzü müstesna bütün bedenini örten bir elbise giymelidir. 

2. Vücudu ile ilgili yasaklar. Bunlar da beş nevidir. Traş olmak, vücudunun herhangi bir yerinden bir kıl almak, tırnakları kesmek, vücuduna ve elbisesine koku sürünmek veya kullanmak, saçı veya herhangi bir uzvu yağlamak. Yıkanmakta ise bir mahzur yoktur.

3. Cinsî mukarenet ve bunun öncüleri olan dokunmak ve öpmek gibi şeyler yasaktır.

4. Arkadaşları ile münakaşa, kavga ve buna benzer günahlara girmek. Bunlar hacının sevabını giderir ve haccın faziletini kaçırır.

5. Avlanmak ve bunun benzerleri. İhramda bulunan kimse eti yensin yenmesin hiçbir canlıyı avlayamaz. Yardım etmek, yol göstermek, bıçak ve silah vermek de haramdır. Ehlî hayvanları kesmekte bir beis yoktur. Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere çevresinde haram mevkide herhangi bir hayvanı avlamak ihramda olmayan için de haramdır. Ancak ihramda olmayanın “Fevasık-ı Hamse denilen beş nevi hayvanı öldürmelerinde bir beis yoktur. Peygamberimiz (sav) “Beş hayvan haremde öldürülebilir. Karga, çaylak, akrep, fare ve kudurmuş köpek”  buyurmuşlardır. İnsanların ektikleri ekinler müstesna Harem çevresinin bitkilerini, ağaçlarını ve “Hüday-i Nabit” ekilip dikilmeden biten ağaç, ekin ve otlarını koparmak, kesmek haramdır. Peygamberimiz (sav) yasaklamıştır. Arafat ise hareme dahil olmadığı için ağaçlarını kesmekte bir sakınca yoktur.

2. Arafat’ta Vakfe Yapmak:
Vakfenin yeri bütün Arafat sahasıdır. Nerede olursa olsun durmak caizdir. Ancak Urene Vadisi Arafat’tan sayılmadığı için orada beklemek vakfe sayılmaz. Belirlenen sınırların dışında duranın vakfesi muteber değildir.

Vakfenin zamanı, Zilhicce’nin dokuzunda Cumhur-u Ulemaya göre zevalde yani öğle vakti başlar bayram günü fecre kadar devam eder. Başka zaman vakfe caiz olmadığı gibi, hac vazifesi de yapılmış sayılmaz. Yanlışlıkla Zilhicce’nin onunda veya Arafat’ta vakfe sınırları dışında vakfe yapılırsa bu durumda ertesi sene haccı kaza etmek gerekir.

Arafat’ta vakfenin zamanı ve süresi ise zevalden sonra bir müddet kalması yeterlidir. Ancak gündüz ile gecenin bir kısmını Arafat’ta vakfede geçirmek sünnettir. Vakfe için temiz ve abdestli olmak da şart değildir. Hayızlı ve cünüp olan da vakfe yapabilir.