M. Ali KAYA
Tarifi:
Lügatte beraberlik anlamına gelen ıstıshab, usul-i fıkıhta geçmişte bir şeyin var veya yok olmasına binaen değişimine ait bir delil bulunmadıkça hali hazırda da varlığına veya yokluğuna hükmetmektir. Bir şeyin varlığı sabit olduğu zaman yok olup olmadığına dair bir delil yoksa onun devamına hükmedilir. “Eşyada aslolan ibahadır.” Yani hakkında herhangi bir nass bulunmayan bir şeyin mübah olduğuna hükmedilir. Kızlarda aslolan bakire olmasıdır. Aksine bir delil bulunmadıkça böyledir. Aksi ancak bir delil ile kabul edilir. Eşyada aslolan ibaha olduğuna delil yüce Allah'ın “Yerde ne varsa hepsini sizin için yarattı” (Bakara, 2:29) ayetidir. Haram olduğuna dair nass olmayan her şey helaldir. Yine “Allah'ın kulları için çıkardığı süsü ve güzel rızıkları kim haram kıldı?” (A’raf, 7:32) “Tayyip olanlar sizin için helal kılındı” (Mâide, 5:5) ayetleri eşyada aslolanın ibaha olduğuna ve ıstıshaba delildir.

Zararlı olanların haram kılındığına dair delil ise peygamberimizin (sav) “Zarar vermek ve zarara zarar ile mukabele etmek yoktur” hadisidir. Mutlak olarak zarar vermek caiz olmadığı gibi, zarara zararla mukabele etmek de caiz değildir; haramdır. “Berâet-i zimmet asıldır.” Bir insanın işlediği suç sabit olmadıkça suçsuzluğu asıl ve esastır. Abdest alan kişinin abdestinin bozulduğuna dair şüphenin tesiri yoktur. Abdestinin devam ettiği kabul edilir. Hanefilere göre istishab “def” için hüccettir, “ref” için hüccet değildir. Yani var olanı olduğu gibi bırakmak hususunda delil olmakla beraber, olmayanı isbat için hüccet değildir. Yani olup olmadığı hakkında şüpheli bir abdest ile kılınan namaz sahih değildir.

Istıshabın Hüccet Oluşu:
Bir başka delil yoksa ıstıshab ile amel edilir. Yani fetva için en son delil budur. Istıshab değiştiğine dair delil bulunmadıkça bir şeyin varlığına hükmedilir. Kayıp olan bir adamın öldüğüne dair delil bulunmazsa hayatta olduğu kabul edilir. Yine sona erdiğine delil bulunmayan evliliğin devamına hükmedilir.

Hanefi uleması genel olarak ıstıshabın “def ve nefy” için hüccet olacağını, “isbat ve istihkak” için hüccet olamayacağını savunurlar. Yani sabit olan bir şey aksine delil bulunmadıkça devamına hükmedilir. “Kadim kıdemi üzere ibka edilir.”

Istıshab yeni bir hüküm getirmez. “Adem-i aslî” veya “ibaha-i aslîye” gibi bir delille sabit olan hükmün devam ettiğini ifade eder. Maliki, Şafii, Hanbelî ve Zahirî meahebine göre ise istisahab, değiştiğine dair bir delil bulunmadıkça sabit olan hükmün devamına dair bir hüccettir. Bu def için hüccet olduğu gibi, istikak için de hüccet olabilir. Bir hükmün devamına mani bir delil bulunmadıkça leh ve aleyhteki, hem selbî, hem icabı her iki hakkın da isbatında hüccet sayılır.

Istısahaba Dayanan Fıkhî Kurallar:

Hukukçular ıstısahaba dayanarak bazı temel kuralları oluşturmuşlardır.

1. “Değiştiği sabit olmadıkça bir şeyin bulunduğu hal üzere kalması asıldır.” Vefat ettiği sabit olmayan birinin malı varislerine verilmez; ancak cumhura göre varis olamaz ve hanımının nikâhı düşmez.
 
2. “Beraat-i zimmet asıldır.” Aksi sabit olmadıkça kişinin suçsuzluğu esastır.

3. “Şek ile yakîn zail olmaz.” Tereddüt ile hüküm kalkmaz. Abdestin bozulma şüphesi, alınan abdestin bozulmasına sebep olmaz. Gecenin sonunda yemek yiyen fecrin doğmasından şüphe etmesi ile orucuna zarar gelmez. Aslolan gecenin devamıdır; fecr ise şüphelidir. Akşam iftar etse ve güneşin batıp batmadığından şüphe etse orucunu kaza eder. Zira yakîn olan ve aslolan gündüzün devamıdır.

4. “İmkân-ı zâtî yakîn-i ilmiye zarar vermez.” İmkân-ı zâtiden gelen ihtimaller, yakînimizi bozmaz ve bundan dolayı hüküm değişmez. Mesela, karadenizin bu anda batma ihtimali bizim ilmimize tesir etmez. Zira ihtimaller üzerine hüküm cereyan etmez.

5. “Bir delilden kaynaklanmayan ihtimaller inancımıza zarar vermez.” Bu da inanç noktasında pek çok şüphelerin bulunması ve şeytanın telkinlerinin inancımıza zarar vermeyeceğine dair delilimizdir. (Lem’alar, 2005, s.217)