M. Ali KAYA
Gücümüz Nispetinde İtaat Etmek:
Müçtehitlerin bütün sözleri şeriat dairesi içindedir. Hiçbir sözünü şeriatın dışında göremezsiniz. Onların amacı dinin anlaşılması ve uygulanmasıdır. Çünkü yüce Allah kitabını sadece okunsun diye değil, okuyarak anlaşılsın ve uygulayarak yaşansın, yani amel edilsin diye göndermiştir. Yüce Allah’ın insanlardan istediği şey “iman etmek ve salih amel işlemektir.” (Asr, 103:3; Tin, 95:6; Şuara, 26:227) Salih amel ise mutlak bırakılmıştır. Çünkü amel, zamana, şartlara ve durumlara göre değişir, fertten cemaate, şahıstan millete çıktıkça mahiyeti değişir. Meselâ, cesaret ve sahavet erkekte gayrete, hamiyete ve muavenete sebeptir; kadında nüşuze, vakahate ve zevc hakkında tecavüze sebep olabilir. Bir ulul-emrin makamındaki ciddiyeti vakar, evinde ciddiyeti kibirdir. Evindeki tevazuu makamında olsa zillettir. (ESDE, 2009, Sünuhat, 464) Bunun gibi misaller çoğaltılabilir. Müçtehitler bütün bunları dikkate alarak hüküm istinbat ederler.

Allah’ın dini asla değişmez. Nitekim Kur’ân-ı Kerim “Allah size Nuh’a, İbrahim’e, Musa ve İsa’ya tavsiye ettiği şeyleri vahy etmekte ve kanun yapmaktadır. Dini doğru anlayın ve bu konuda ayrılığa düşmeyin” (Şura, 42:13) buyurmaktadır. Yine “Ey şanlı Resul! Küfürlerinde ısrar edenler seni üzmesin. Gerek ağızlarıyla iman ettik diyenler, gerekse Yahudiler onları öğütlerle de şöyle derse yapın, böyle derse yapmayın derler. Allah kimi fitneye düşürmeyi murat ederse onun için kurtuluş yoktur. Allah onların kalplerini temizlemeyi murat etmemiştir. Onlara dünyada zillet, ahirette ise azap vardır” (Mâide, 5:41) buyurarak kötü niyetli olanların dini yanlış anlayıp anlatacakları ifade edilmiştir.

 
Dinin ahkâmı güçlüye ve zayıfa göre takva ve fetva olmak üzere iki nevi olduğunu daha önce beyan etmiştik. İşin ilmini bilmeyen mukallitler ise ne yazık ki doğrunun bir tane olduğunu, farklı ve başka doğruların bulunmayacağını zannederek, müçtehitlerin ahkâma ait sözlerinden ve aralarındaki farklı görüşlerden dolayı çelişki var zannı ile itham etme cehaletini göstermişlerdir. Gerçekte ise hilaf ve tenakuz yoktur, şartların değişmesi ve durumların farklı olmasından dolayı tatbikat ve tercihatta nisbî durumlar vardır.

Şeriatın emir ve yasağa raci olan ahkâmının hafif ve şiddetli kısımları vardır. Kesin ve mutlak hayır farzlar, mutlak şer ve yasaklar haramlardır. Bunların arasında sünnetler, mekruhlar, vacipler ve mubah olan emirler vardır ki bunlar duruma ve şartlara bağlıdır. Mübahlar da iyi niyetle mendup, kötü niyetle mekruh kısmına girerler. Şeriat bilginlerinden bazıları emirlerin bir kısmını kesin vücuba, bir başkası da menduba hükmeder. Aynı şekilde mutlak nehyi harama, kimileri de kerahete, yani mekruha raci kılar. Her iki durum için de uygulama alanı vardır. Kuvvetli imana ve maddi güce sahip olanlar şeriatın kuvvetli ve kesin hükümlerine uyar, zayıf olanlar ise ruhsata ve hafiflerine tabi olurlar ve her ikisi de Allah’ın emrini ifa ederek hidayet üzere rızasına ererler. Nitekim yüce Allah buna işaret eder ve “Gücünüz yettiği kadar Allah’tan korkun” (Tegabün, 64:16) buyurdu. Peygamberimiz (sav) de “Bir şeyle emr olunduğunuz zaman elinizden geldiği ve gücünüzün yettiği kadar uymaya çalışın” ferman buyurmuşlardır. Bu bakımdan zayıf olanlar azimetle ve zorlukla emr olunmazlar.

İbadetlerden örnek verecek olursak su ile abdest alabilen bir kimse toprakla teyemmüm edemez. Farz namazı ayakta kılabilen birisi de oturarak kılamaz. Diğer vacip, yani farz olan emirler de böyledir. Sünnetler de böyledir. Efdal olanı yapabilme gücüne sahip olan ruhsatla amel edemez.

Kitap ve sünnet ile bildirilen emirleri bu ölçü ile değerlendirmek gerekir.