İçtihatlar ve ihtilaflar ancak amele müteallik olan hususlardadır. İtikatta ihtilaf yasaktır ve meşru değildir. Zira iman kesin inanmayı gerektirir ve bu konuda şüphe şirk ve küfürdür. Nitekim Kur’ân-ı Kerimde: “Allah size tevhit ve İslam yolunu beyan etti. Onu Nuh’a da İbrahim’e Musa’ya ve İsa’ya da emr ettik. Dinde sağlam ve sabit olup ihtilaf etmeyiniz dedik” (Şura, 42:13) buyurur. Burada emredilen iman ve itikat konusunda asla ihtilaf etmemektir. Bunlar dinin esasıdır. Esasta ittifak şarttır. Dinin amel ciheti ise füru’ tabir edilir. Füru’da ihtilaf olabilir ki bu tatbikattaki şartların ihtilafından kaynaklanmaktadır. Amelde ve füru’da ihtilaf ise rahmettir. Peygamberimiz (sav) “Ümmetimin ihtilafında rahmet vardır” (Aclûnî, Keşfü'l-Hafâ, 1:64; Münâvî, Feyzü'l-Kadîr, 1:210-212) buyurduğu husus dinin amel kısmıdır.

Allah’ın emir ve yasaklarının nefsi terbiye etmek ve ruhu maaliyata sevk ederek yüceltmek içindir. Ruh maaliyata yönelmeyi sever ve isterken nefis hevesata ve süfliyata meyilli ve isteklidir. İnsanın terakkisi ve cennete layık hale gelmesi, istidat ve kabiliyetlerinin inkişafı için nefsi gemlemekle muhafaza etmek ve yüce değerlere yöneltmek gerekmektedir. Şeriatın her hükmünün ya insanı yücelten veya şerlerden ve kötülüklerden koruyan yönü vardır. Teklif, yani dinin emir ve hükümleri bunun için vazedilmiştir. Farz ve vaciplerin terakkiyi sağlama, haram ve mekruhların da insanı koruma yönü vardır. Bu hikmete binaen emredilmiş ve yasaklar konmuştur. Allah hakîm ismi gereği her şeyi bir fayda ve amaca yöneltmiştir. Allah’ın ihsanı ve ikramı geniştir. Şeriatın emir ve yasakları da bu nevidendir.

Şeriat “Arş-ı azamdan, ism-i azamdan ve her ismin mertebe-i azamından peygamberimize ve ondan sahabe-i kiram, tabiin ve tebe-i tabiînin müçtehitleri vasıtası ile ulemaya ve onlardan kıyamete kadar ona uyanlara ulaşmıştır. Bunu bir denize benzeten İmam-ı Şaranî (ra) din bilginlerinin şeriatı açıklayan her sözünün şeriattan olduğunu izah etmiştir. Bunlara tutunan uygulayarak yaşayanların “ürvetu’l-vüskâ” olarak Allah rızasına ve cennete ulaştırır.

Dinin hükümleri beş çeşittir. Birincisi, itikadî hükümler. İkincisi, ibadete ait hükümler, üçüncüsü, muamelâta ait hükümler. Dördüncüsü, ukubata ait hükümler. Beşincisi ise ahlaka ait hükümlerdir. İtikada ait hükümler kelam uleması tarafında açıklanmıştır. İbadetler ise fukaha tarafından izah edilmiş ve uygulamaları gösterilmiştir. Muamelat ve Ukubat yine hukukçular ve müçtehit imamlar tarafından anlatılmıştır. Ahlâkî hükümler ise mutasavvıflar ve ahlakçılar tarafından öğretilmiş ve terbiye metotları olarak gösterilmiştir.

Dini öğrenip öğretmeyi amaç edinen âlimler Allah’ın veli kullarıdır. Âlimler veli değiller ise yeryüzünde veli yoktur. Bu bakımdan “Alimin alacağı sevap, gündüzünü oruçlu, gecesini ibadette geçiren ve Allah için savaşa giden mücahitlerden daha çoktur.” Çünkü dinin ayakta kalması âlimlerin dini öğrenip öğretmelerine bağlıdır. Bu nevi âlimlerin uykusu da ibadettir.