M. Ali KAYA
Peygamberimiz (sav) buyurdular: “Ameller niyetlere göredir. Herkese niyetinin karşılığı vardır. Hicret de niyete göredir. Kim Allah ve Resulü için hicret ederse hicreti Allah içindir. Kimin hicreti de elde edeceği bir dünyalık veya evlenmek istediği bir kadın ise onun hicreti de evleneceği kadın içindir.” (Buhari, Bed’ü’l-Vahy, 1; İman, 39; Itk, 6; Nikâh, 5; Eymân, 22; Müslim, İmâret, 155; Ebu Davud, Talak, 11; Tirmizi, Fedail-i Cihad, 16; Nesai, Taharet, 60)

Hadisin Açıklaması:
Niyet kalbin amelidir. İman da kalbin tasdiki olunca imanın mahalli kalptir. Ancak iman kalbe yerleşmeden önce aklen kabul edilmesi de gerekmektedir. Dil ise kalpte olanı ikrar ederse makbul olur; aksi taktirde yalan olduğu için kişiyi münafık durumuna düşürür. Bu nedenle “dildeki iman münafık imanıdır” denilmiştir. Peygamberimiz (sav) bir başka hadislerinde “Allah sizin dış görünüşünüze bakmaz; fakat kalplerinize ve amellerinize bakar” (Müslim, Birr, 33; İbn-i Mâce, Zühd, 9; Müsned-i Ahmed, 2:285) buyurmuşlardır.

Yüce Allah Kur’ân-ı Kerimde “Kesmiş olduğunuz kurbanların ne etleri ve ne de kanları Allah’a ulaşacak değildir; ancak sizin kalbinizde taşımış olduğunuz Allah korkusu olan takvanız ve riyadan uzak olan iyi amelleriniz Allah’a ulaşır. İyilik yapanları müjdele!” (Hac, 22:37) buyurarak insanların amellerine muhtaç olmayan Allah’ın kalbinde taşıdığı imanına ve niyetine yüce Allah’ın değer verdiğini bize haber vermektedir.

Niyeti olmayanın ameli de yoktur. Amelsiz söz fayda vermez; söz ve amel de niyetsiz fayda vermez. Söz ve amel ancak sünnete uyarsa ibadet olur. Niyet amelden daha değerlidir, çünkü amel ancak niyetle bir değer ifade eder. Hayrın tamamı güzel niyette toplanmıştır. Hayır, olarak işlememiş olsa da niyetin sevabı vardır. Niyeti fesattan kurtarmak; amelden daha değerlidir.

Kalbin dürüstlüğü amelin dürüstlüğündendir; amelin dürüstlüğü ise niyetin dürüstlüğündendir. Nice küçük ameller vardır ki niyet onu büyütür; nice büyük ameller vardır ki, niyet onu küçültür. Ameller ancak üç şeyle düzgün olur; bunlar, takva, isabet ve hayırlı niyet…  Allah insandan ancak niyet ve irade ister. Allah’ı tercih etmek ve rızasını istemek Allah yolunda cihad etmekten daha üstündür.

Amellerin en hayırlısı Allah’ın farz kıldığını eda etmek, haram kıldıklarından sakınmak ve Allah katında olanı sadık bir niyetle istemektir. Ameller ile Allah rızası kastedilmelidir. Amel doğru olsa ihlâslı olmazsa kabul edilmez, ihlâslı olsa doğru olmazsa yine kabul edilmez. Amelin doğru olması sünnete uygun olması demektir. Amel zahirde sünnete uygun olmalıdır. Batında ise Allah emrettiği için yapılmalı ve Allah’ın rızası kast edilmelidir. Başka bir amaç ve niyet amel ile istenir ve kast edilirse o amel batınen fasit olur.

Bediüzzaman Said Nursi hazretleri niyet konusuna çok değer verir ve şöyle der: “Nazar ile niyet mahiyet-i eşyayı tağyir eder; günahı sevaba, sevabı günaha kalbeder. Evet, niyet adi bir hareketi ibadete çevirir ve gösteriş için yapılan bir ibadeti günaha kalbeder. Maddiyata esbab hesabıyla bakılırsa cehalettir, Allah hesabına olursa marifet-i ilâhiyedir.” (Mesnevi, 2006, s. 84) Burada Bediüzzaman “nazar” ifadesi ile “bakış açısını” belirlemektedir. Maddeye sebepler açısından bakılırsa cehalet, Allah hesabına bakılırsa Allah’ı tanıtan bir faaliyet olarak görüldüğünü belirtir.

Bediüzzaman devamla “Demek niyet bir ruhtur. O ruhun ruhu da ihlâstır. Öyle ise, necat ve halas ancak ihlâs iledir. İşte bu hasiyete binaendir ki, az bir zamanda çok ameller husule gelir. Buna binaendir ki, az bir ömürde, Cennet bütün lezaiz ve mehasini ile kazanılır. Ve niyet ile insan daimi bir şakir olur, şükür sevabını kazanır” der. (Mesnevi, 113)

Niyet ve irade birbirini takviye eden en değerli iki şeydir. Niyet amelin başlangıcı olup iyi niyet iyiliğe, kötü niyet de kötülüğe sebep olur. Bu nedenle her şeyden önce insanın niyetini düzeltmesi veya niyet anında eyleme geçmeden hemen değiştirmesi gerekir. niyeti güzel olanın ameli güzel olur, niyeti kötü olanın da ameli niyetine göre kötü olur. niyet eyleme geçtikten sonra irade niyete bağlı olan eylemin sonuç alana kadar devam etmesini sağlar. Her ikisi de insanın hürriyeti ile alakadardır. Hür olan bir insan kendi eylemlerinden sorumlu olur. şayet iyi niyetli olduğu halde hür olmadığı için kötülüğe zorlanırsa yüce Allah yine onun niyetine göre muamele eder, onu zorlayana günahı yazıp sorumlu tutarken, zorlanarak ve istemeyerek yapmak zorunda kalanı sorumlu tutmaz. Burada da ameller niyete göre değerlendirilmiş olur.