M. Ali KAYA
Hukuk devleti bütün sahalardaki faaliyetlerin hukuka uygun ve bağlı olduğu devlet anlamındadır. Yönetici ve hâkimlerin keyfî idaresini karıştığı sisteme hukuk devleti denemez. Amacı da gerek hukuki gerekse iktisadî tahakkümlerden bireyleri korumaktır. Bir hukuk devletinde olması gereken kurumlar şunlardır:

1. Anayasa: Anayasa, muayyen bir iradenin koyduğu devletin siyasi bünyesini, iktidarın ve fertlerin karşılıklı haklarını tanzim eden bağlayıcı hukuk kaidelerinin bütünüdür. Anayasa’lar geniş bir mutabakata dayanmak zorundadır. Aksi takdirde büyük bir çoğunluğun kabul etmediği ve kendilerine dayatılma hissini veren Anayasalar uygulanmada büyük sıkıntılarla karşılaşır. Anayasalar bir inanç sistemi olmadığı gibi, vahiy esasları gibi tartışılamaz kurallar da değildir. Tamamen hukukla alakalıdır. Temelde vahyin ortaya koyduğu hak ve adalet ilkelerine, emir ve yasaklara dayanmakla beraber pek çok kaidelerini de vahiy dışında onların sınırlamadığı pratik hayatı tanzim eden kaidelerden oluşur.

Peygamberimiz (sav) Medine’ye hicret edip geldiği zaman bir avuç azınlık müslümanların himayesi altındaydı. Medine’de çoğunluğu müşrik Arap kabileleri ve Medine ekonomisine sahip olan ve büyük bir çoğunluğu oluşturan Yahudi kabileleri vardı. Zamanla azınlık da olsa Münafıklar zümresi de meydana gelmişti. Peygamberimiz (sav) mü’minlerin kendisine itaatini imanları ile sağlıyordu. Müşriklerin ve Yahudilerin bağlılığını da büyük bir mutabakatla yapmış olduğu “Medine Sözleşmesi” ile sağlamıştır. Daha sonra yönetimle ilgili bütün uygulamalarını, savaşları ve ihanetleri bu Sözleşmeye dayandırarak yapmış ve hiçbir itirazla karşılaşmamıştır. Anayasaların yapılması ve uygulanmasında en güzel örnek budur.

Anayasa kurallarının resmi bir belgede yazılı olması gerekir. Ancak bu kurallar halkın dinine örf ve adetlerine aykırı olmamalıdır. Olursa çatışma çıkar ve anayasa ile istenen adalet, huzur ve güven ortamı oluşmaz. (Nizamu’l-Hükm fi’l-İslam, 27) Padişahlık döneminde ülkeler “Padişah Fermanları” ile yönetildiği ve padişahların da sınırsız yetkiye sahip oldukları için Anayasalar bilinmiyordu. Anayasalar iki şekilde doğmuştur. Birincisi, ferman ve misak yoluyla oluşan yasalar yoluyla antidemokratik bir şekilde ortaya çıkan Anayasalar.  İkincisi ise, demokratik metotlarla halkın katılımı ve onayı ile ortaya çıkan Anayasalar. Bunda devlet başkanının bir müdahalesi yoktur. Hâkimiyet halka aittir. Devlet başkanı halkın Anayasasının kendisine verdiği yetki ve sınırlarda devletini yönetme yetkisine sahiptir.

Demokratik anayasalar iki şekilde yapılır. Birincisi, “Kurucu Meclis” yoluyladır. Halk Kurucu Meclis üyelerini seçer, onlar da Anayasalarını yapar ve sonunda halkın tasvibine sunar. İkincisi ise Referandum yoluyla Anayasa maddeleri teker teker halka açıklanır ve halkoyuna sunularak halkın kabulünden sonra nihai şeklini almış olur. Böyle bir Anayasa meşru olur. Zamanla uygulanmayan ve geçerliliğini kaybeden yasalar kendiliğinden kalkmış sayılır. Anayasa değişiklikleri Referanduma gidilerek yapılabilir. Bu durumda bir tek madde referanduma sunulursa daha sağlıklı olur.

Anayasa iktidar organlarının yetkilerini belirtir. Hiçbir organ Anayasa’nın üzerine çıkamaz. Anayasalarda devlet başkanı dâhil tüm yetkililerin yetkileri ve yetkilerinin sınırları belirlenmiş olmalıdır. Kurumların işlemesini sağlayan yasalar Anayasa’ya göre tanzim edilirler ve hiçbir yasa Anayasa’ya aykırı olamaz.  

2. Kuvvetler Ayrılığı: Bir ülkede devletin işleyişini sağlayacak olan üç temel kurum vardır. Bunlar; Yasama, Yürütme ve Yargıdır. Kuvvetler ayrılığı bu kurumların yetkileri dışına çıkmamalarını sağlar. Her kuvvet genel menfaatlere uygun ve adaleti sağlayacak şekilde kendi görev sahasında mutlak yetkili olmakla beraber, bir başkasının sahasına müdahale etmemesi gerekir. Yürütmeyi sağlayacak olan hükümetin ve yetkililerin yasamaya ve yargıya müdahale etmeleri hukuk devleti ilkesini zedeler ve adaleti olumsuz etkiler. Bu ise zulmün başlaması demektir. Yetkilerin bir elde toplanması yasamanın da yargının da siyasallaşmasını netice verir ki bu kişiye özgü bir dikta yönetimini netice verebilir.

3. Hukuk İçinde Hiyerarşi: Hukukun temel ilkelerini belirleyen Anayasa birinci derecede yer alır. Diğer bütün hukuk kuralları Anayasa’ya aykırı olamaz. Bundan sonra Yasama Organı tarafından çıkarılan yasalar gelir. Bundan sonra da Yönetmenlikler ve Tüzükler gelmektedir. Yönetmenlikler yasaların uygulanmasını, Yasalar da Anayasa’nın uygulanmasını sağlarlar.

4. Kazâî Murakabe/Denetim: Denetim kurumu hükümetin ve kurumların faaliyet sahasını sınırlayan hukuk kurallarını korumak ve su-i istimale fırsat vermemek ve idarecilerin hilelerini önlemektir.

İstibdat ve zulüm idarelerine karşı yapılmış olan şuurlu mücadelenin hedefi kuvvetler ayrılığına dayanan bir devlet yönetimi kurabilmektir. (Hürriyetin Alfabesi, Dr. N. Lâtif İslam, 120)