M. Ali KAYA
Osmanlı Devletinin Kanun-i Esasi’nin kabulü ile başlayan 23 Aralık 1876 – 13 Şubat 1878 yılları arasındaki döneme I. Meşrutiyet, 23 Temmuz 1908’den 16 Mart 1920 yılları arasına ise II. Meşrutiyet dönemi adı verilir. Her iki Meşrutiyet dönemi olan 1878 ile 1908 yılları arasında geçen 30 senelik döneme ise “İstibdat Dönemi” adı verilir. I. Meşrutiyetin ilanı ile beraber Osmanlı fikir akımları ortaya çıktı. İstibdat döneminde bu fikir akımları yer altına çekildi. II. Meşrutiyetin ilanı ile su yüzüne çıkarak cemiyet haline geldi ve zamanla birçoğu siyasi fırka/partilerin oluşumu ile sonuçlandı. Bunları ele alacak olursak:

 1. İttihat ve Terakki Fırkası: 3 Haziran 1889’da “İttihad-ı Osmanî” olarak teşkilatlanan cemiyet daha sonra “Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti” olarak kendisini geliştirmiş ve gerek Harbiyeliler içinde gerekse Mekteplerde ve bilhassa Tıbbıye bünyesinde büyük bir taraftar bulmuştur. 1908 II. Meşrutiyetin ilanı ile gerek Meclis-i Mebusan’da gerekse Osmanlı bürokrasisinde büyük destek görmüş ve 1913 de “İttihat ve Terakki Fırkası” şeklinde partileşmiş ve 1920’ye kadar ülkeyi idare etmiştir. Girdiği seçimleri baskı ve korku ile muhalefeti sindirerek ve seçimlere sokmayarak alması ile iktidarı döneminde devletçi ve tek partili bir rejim haline dönüştürmüştür.

2. Fedâkarân-ı Millet Cemiyeti: 1908 Ağustos ayında kurulmuş ve hiçbir seçime katılmamıştır. 31 Mart Olayı’ndan sonra siyasi hayattan çekilmiştir.

3. Osmanlı Ahrar Fırkası: 14 Eylül 1908 tarihinde kurulmuş, seçim öncesi partileşmesini tamamlamış ve sadece İstanbul’da 1908 seçimlerine katılmıştır. Seçim sonrasında bir başarı gösterememiş, İttihat ve Terakki’nin tutumunu protesto ederek siyasi hayattan çekilmiştir.

4.  Fırka-i İbad:  6 Şubat 1909 tarihinde kuruldu 1911 seçimlerine katılmış ve hiçbir varlık gösterememiştir.

5. İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti: 5 Nisan 1909 tarihinde bir cemiyet olarak kurulmuş 31 Mart olayından sonra kapatılmıştır. Cemiyet olarak en çok bir ay veya kırk gün kadar sosyal hayatta yer almış ve 31 Mart Olaylarına sebebiyet verdiği ithamı ile kurucuları ve üyeleri idamla yargılanmış ve bir kısmı asılmışlardır.

6. Heyet-i Müttefika-i Osmaniye: 17 Nisan 1909 tarihinde kurulmuş ve kısa bir zaman sonra kapanmıştır.

7. Mutedil Hürriyetperveran Fırkası: Kasım 1909 da 1908 seçimlerinde mebus olarak seçilenler tarafından kurulmuş daha sonra “Hürriyet ve İtilaf Fırkası”na iltihak etmişlerdir.

8.  Islahat-ı Esasiye-i Osmaniye Fırkası: 1909 da ülke dışında kurulmuş 1913 yılında Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na katılmıştır.

9. Ahali Fırkası: 21 Şubat 1910’da İttihatçılardan ayrılanlar tarafından kurulmuştur. 1911 yılında Hürriyet ve İtilaf Fırkasına katılmışlardır.

10. Osmanlı Sosyalist Fırkası: 1910 yılının sonlarında kurulmuştur. Hiçbir genel ve ara seçime katılmamıştır. Eşitsizlik ve adaletsizliğe karşı üretim ve dağıtım araçlarının millileştirilmesini savunan, işçilerden vergi alınmaması, basın özgürlüğü gibi hürriyetleri savunmaktaydı. Laikliği savunuyor ve uluslar arası Enternasyonal’e bağlı hareket ediyordu.

11. Hürriyet ve İtilaf Fırkası: 21 Kasım 1911 tarihinde kurulmuştur. II. Meşrutiyetin en güçlü muhalefet partisidir. Kuruluşundan 20 gün sonra İstanbul’da yapılan ara seçimi kazandığı için İttihat ve Terakki’nin öfkesini çekmiş 1912 seçimlerinde büyük baskı görerek çok az sayıda mebus çıkarabilmiştir. Sonraki seçimlere ise İttihat ve Terakki’nin büyük baskıları sonucu katılmamışlardır.

12. Halaskâr Zabitan Grubu: 1912 yılında yapılan “Sopalı Seçimlerden” sonra İttihat ve Terakki’nin baskısına tepki olarak kurulmuş ve Arnavutluk İsyanı bahane edilerek 16 Temmuz 1912 tarihinde bir muhtıra vererek İttihat ve Terakki yanlısı Sait Paşa hükümetini istifaya zorlamış ve Ahmet Muhtar Paşa sadrazamlığında partiler üstü bir hükümetin kurulmasını sağlamışlardır. 1913 yılında dağılmıştır.

13. Milli Meşrutiyet Fırkası: 5 Temmuz 1912 tarihinde kurulmuş “Milliyetçi” kimliği ile öne çıkmış ancak hiçbir seçime katılmamış, kısa süre içinde kapanmış ve dağılmıştır.

Meşrutiyet döneminde siyasi yapılanma günümüzdekinden farklı olmadığı görülmektedir. Siyasi oluşumlar fikir akımlarına uygun bir şekilde dört temel üzerine yapılanmıştır.

Birincisi, Demokratik değerleri savunan ve samimiyetle inananlar. Bunlar “Demokrat Parti” etrafında toplanmışlardır. Meşrutiyet döneminin “Ahrar/Hürriyetçi” partileri bunlardır. Osmanlı Ahrar Fırkası, Mutedil Hürriyetperveran Fırkası, Islahat-ı Osmaniye Fırkası ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası “Ahrar/Demokrat” çizgiyi oluşturan partiler olarak görebiliriz. Nitekim bu fırkalar sonuçta “Hürriyet ve İtilaf Fırkasına” katılmışlardır. Bununla beraber “Hürriyet ve İtilaf Fırkasının” iktidara gelemeyeceğini anlayan bir kısım “Ahrarlar” İttihat ve Terakki içinde meclise girerek yine “Ahrar”ları temsil etmişlerdir. Bu bakımdan Ahrar ve demokrat düşüncede olanlar sadece “Ahrar Fırkası” içinde olanlardır denemez. Kendisi ahrar olduğu ve hürriyetleri savunduğu halde çeşitli sebeplerle farklı yerlerde olmaları mümkündür. 

İkincisi, devletçi, baskıcı ve istibdat yanlısı olup iktidar için her şeyi istismar etmeyi siyaset olarak kabul eden, iktidar hedefini takip edenlerin oluşturduğu “İttihat ve Terakki” zihniyetidir. Bu zihniyet halkçı, sosyal demokrat, milliyetçi ve devletçi bir yapıyı temsil etmektedir. Günümüzde bu zihniyet “Cumhuriyet Halk Partisi ve AKP” bünyesinde devam ettiği görülmektedir. İçlerinde ahrar, milliyetçi, dindar ve demokrat unsurları da barındırırlar ve bunlar sayesinde iktidarlarını muhafaza ederler; ancak devletçi ve baskıcı bir yapı ile kendi varlıklarını devam ettirirler.

Üçüncüsü, milliyet ve ırk unsuru üzerinde siyaset yapmayı esas kabul eden ve ırk kimliğini öne çıkaran siyasi oluşumdur. Meşrutiyet döneminin “Milli Meşrutiyet Fırkası” ve kısmen “İttihat ve Terakki” içindeki bir kısım siyasiler bu zihniyeti temsil etmişlerdir. Günümüzde ise Milliyetçi Hareket Partisi ve Büyük Birlik Partisini bu zihniyetin devamı ve temsilcisi olarak görmek mümkündür.

Dördüncüsü: “İttihad-ı İslam” ve “İttihad-ı Muhammedi” isimleri altına “dini siyasetin bir parçası” olarak gören ve dini değerleri siyasetin hizmetine sokan siyasiler heyetidir. Günümüzde “Siyasal İslam” olarak ifadesini bulan bu anlayış Meşrutiyet döneminde “İttihad-ı Muhammedî Cemiyeti” olarak teşkilatlanmış, İttihat ve Terakkiye, Meşrutiyete ve diğer siyasi akımlara karşı çıkmışlardır. Kurtuluşun “Allah'ın hükmünde ve dininde olduğunu” savunurlar. Siyasi oluşumları ve fırkaları “bölücülük” olarak gören ve gösteren bir anlayışı temsil etmektedirler. Şeriatı kendilerine has olarak gören bu zihniyetin tarihteki temsilcileri “Hariciler” ve “Şia” olarak ortaya çıktıkları ve idarecilerle mücadele ettikleri tarihin şahadeti ile sabittir. Söylemeleri dine dayandırdıkları için doğru olmakla beraber dini değerleri tehdit ve tahsis ile kendilerine has kıldıkları ve kendileri gibi inanmayanları dine karşı olmakla itham ettikleri için uygulamada ve pratikte yanlış yapmaktadırlar. Günümüzde bu siyasi oluşumun ve akımın temsilcileri kısmen AKP içinde parti idaresinde bulunakla beraber radikal ve müstakil parti olarak MSP, Refah ve Saadet Partisi çizgisinde devam etmektedir denebilir.

Bu dört temel çizgi dışında marjinal ve bu çizgiye uymayan Sosyalist partiler, Çevre ve Kültür partileri ile yöresel, mezhep ve köken partileri bulunabilir; ancak bunların hiçbir zaman iktidar hedefi yoktur, belki koalisyonlar içinde anahtar ve kilit rolü oynayarak amaçlarına hizmet etme başarısı gösterebilirler. Bu bakımdan müstakil bir siyasi kimlik ve çizgi oluşturmazlar.