Soru:
Letaif-i aşereyi teşkil eden unsurların ayrıntılı izah mısınız?

Cevap:
Letâif-i Aşere “On latife” demektir. Tarik-i Nakşide 10 adım, 10 basamak anlamına gelir. Tarik-ı Cehriye denilen Kadirilerin Tarikatlarında ise “Nüfus-u Seb’a” denilen nefsin yedi mertebesi vardır ve bununla marifete ve hakikate ulaşılır. Bediüzzaman ise bunlara mukabil Kur’andan dört hatve, dört adım ve dört mertebe keşfederek şeraitten marifete ve hakikate giden en kısa yolu keşfetmiştir. Bu da “acz, fakr, şefkat ve tefekkür” olarak belirlemiştir. 

Letâif-i Aşere’yi İmam-ı Rabbanî, kalp, ruh, sır, hafî, ahfâ, insanda anâsır-ı erbaanın her bir unsurdan o unsura münasip bir lâtife-i insaniye tâbir ederek seyr-i sülûkta her mertebede bir lâtifenin terakkiyatı ve ahvâlinden icmâlen, kısaca bahsetmiştir.

Bediüzzaman diyor ki: “Ben kendimce görüyorum ki, insanın mâhiyet-i câmiasında ve istidad-ı hayatiyesinde çok letâif var, onlardan on tanesi iştihar etmiş. (Meşhur olmuş.) Hattâ hükemâ ve ulemâ-yı zâhirî dahi, o Letâif-i Aşerenin pencereleri veyahut numuneleri olan havass-ı hamse-i zâhirî, havass-ı hamse-i bâtına diye o Letâif-i Aşereyi başka bir surette hikmetlerine esas tutmuşlar. Hatta avam ve havas beyninde taaruf etmiş olan insanın letâif-i aşeresi, ehl-i tarikın letâif-i aşeresiyle münasebettardır. Meselâ, vicdan, âsab, his, akıl, hevâ, kuvve-i şeheviye, kuvve-i gadabiye gibi letâifi; kalp, ruh ve sırra ilâve edilse Letâif-i Aşereyi başka bir surette gösterir. Daha bu letâiften başka sâika, şâika ve hiss-i kablel'l-vuku gibi çok letâif var. Bu meseleye dair hakikat yazılsa, çok uzun olur, vaktim de kısa olduğundan kısa kesmeye mecbur oldum.

İ'lem eyyühe'l-aziz! Acz de aşk gibi Allah'a isal eden yollardan biridir. Amma acz yolu, aşktan daha kısa ve daha selâmettir.

Ehl-i sülûk, tarik-i hafâda letâif-i aşere üzerine, tarîk-i cehirde nüfus-u seb'a üzerine sülûk etmişlerdir. Bu fakir, âciz ise dört hatveden ibâret, hem kısa, hem sehl bir tariki, Kur'ân'ın feyzinden istifade etmiştir.”

Letâif-i Aşere: Nakşilere ve İmam-ı Rabbaniye Göre
1.    Kalp    : Hz. Âdem (as)  Kırmızı renk ile simgelenir.
2.    Ruh    : Hz. İbrahim (as) Sarıdır.
3.    Sır       : Hz. Musa (as) Beyaz
4.    Hafî    : Hz. İsa (as) Siyah
5.    Ahfâ    : Hz. Muhammed (sav) kademi altındadır. Yeşil ile simgelenir
Bu beşi “Âlem-i emre” aittir. Birbiri içinde gizlenmiştir. Vs.
6.    Toprak:
7.    Su    :
8.    Ateş    :
9.    Hava    :
10.  Nefis    :
Bunlar da “Âlem-i Halka” aittir.
Bunlar da “Tecelli-i Esma ve Sıfata” mazhar ve medardır. Bu noktadan önemlidir. Bin bir isme ayine olması açısından bu halita önemlidir.

Letâif-i Aşere: (Başka Şekilde)
1.    Havass-ı Hamse-i Zahiri:
a.    Göz
b.    Kulak
c.    Burun
d.    Dil
e.    Deri
Bu beş duyu âlem-i şehadeti algılama ve anlama açısından mühimdir.

2.    Havass-ı Hamse-i Batınî:
a.    Kalp
b.    Ruh
c.    Akıl
d.    Vicdan
e.    Nefis
Bu beş duyu da âlem-i mana ve âlem-i gaybı anlama ve algılama açısından mühimdir. Sübjektif değerler bu duyularla algılanır ve anlamlandırılır ve bilinir.

Letaif-i Aşere: (Başka Tarzda)
1.    Vicdan
2.    Asab
3.    His
4.    Heva
5.    Akıl
6.    Kuvve-i Şeheviye
7.    Kuvve-i Gadabiye
8.    Kalp
9.    Ruh
10.    Sırr

Letaif-i Aşere: (Başka Şekilde)
1.    Ruhun Kuvveleri
a.    Akıl
b.    Vicdan
c.    Şuur
2.    Nefsin Mertebeleri
a.    Nefs-i Emmare    : Kötülüğü emreden   
b.    Nefs-i Levvâme    : Kendini kınayan
c.    Nefs-i Mülhime    : İlhama mazhar olan
d.    Nefs-i Mutmainne    : Tatmin olan, hakikati anlayan.
e.    Nefs-i Raziye    : Hak ve hakikate, hayra ve şerre razı olan.
f.    Nefs-i Marziye    : Allah’ın rızasına erme makamı.
g.    Nefs-i Kamile    :Marifet ile kemâle erme, Allah ile olma makamı.

Sonuç Olarak: Letâif-i aşere gibi insanda bulunan duygular çeşitli şekillerde ele alınarak bunların islah ve tekmili ile hakka süluk edilebilir. Kur’an ve sünnetten bunun ile ilgili deliller bulunabilir. Zaten 12 hak tarikatın ve bunlar dışında Allah’a giden yolların her birinin kendine has prensipleri ve nefsi islah ve ruhu terakki ettirecek basamak ve mertebeleri olabilir.
 
Bediüzzaman ise dört temel esası Kur’andan çıkararak “hak ve hakikat mesleğini” bu dört temek prensip üzerine bina etmiştir. Bunlar da Kur’anın dört ana maksadına uygundur. Bunları tek tek ele alacak olursak:
1.  Acz    : İnsan aczini anlarsa Tevhidi ve imanı kemale erer.
2.  Fakr    : İnsan ihtiyacını anlarsa ibadet ile Allah’a yönelir.
3.  Şefkat    : İnsan şefkat ile Allah’ın rahmetine erer ve ahiretini kazanır.
4.  Tefekkür    : İnsan ilmi peygamberden miras aldığı için Tefekkür ile terakki eder.