M. Ali KAYA
Kıraat, Kur’ân-ı Kerimin okunuş tarzıdır. Hepsi de peygamberimizden (sav) rivayet edilmiştir. Toplam on çeşit “Kıraat-i Aşere” olmakla beraber yedisi mütevatir ve meşhurdur. Bu yedisine ise “Kıraat-i Seb’a” denmektedir. Peygamberimiz (sav) “Kur’ân yedi kıraat üzere nazil olmuştur. Hangisi kolayınıza gelirse onu okuyunuz” buyurmuşlardır. (Buhari, Fedailu’l-Kur’an, 5, 27; Müslim, Misafirun, 270) Peygamberimizin yedi harften neyi kastettiği kesin olarak bilinemediği için bu konuda çok şey söylenmiş ve pek çok yorumlar yapılmıştır.

Bazı bilginler bunun emir, nehiy, helal, haram, muhkem, müteşabih ve emsal” olduğunu ifade ederlerken bir kısmı da “yedi ayrı lehçe ve okuyuş şeklidir” demişlerdir. Bunlar da aynı manalara gelen farklı okunuş şekilleridir. Süfyan b. Uyeyne, Abdullah b. Vehb, Taberî, Tahâvî gibi âlimler bu görüşü benimsemişlerdir. Ancak bu konuda net bir görüş ortaya konamamış ve bir ittifak sağlanamamıştır. Prof. Dr. Subh-i Salih “Bu yedi kırattan maksat Allah’ın bu ümmet için kolaylık göstererek yedi vecihle okuma şeklidir. Okuyan bunlardan hangisini tercih ederse Allah onu kabul eder” demektedir. (Subh-i Salih, Mebâhis-i Ulumu'l-Kur’ân, 108)

Kıraat imamlarının kabul ettiği bu yedi kıraat, yedi farklı okuyuş şeklidir ki bunlar da İbn-i Kesir’in Mekke, Nâfî’nin Medine, İbn-i Âmir’in Şam, Ebu Amr ed-Dânî’nin Basra, Hamza’nın, Kisâî’nin ve Âsım’ın Kûfe’de okuttuğu ve öğrettiği mütevatir yedi nevi kıraat bunlardır. Bizim ülkemizde okuduğumuz kıraat şekli ise Âsım’ın kıraatidir ki bize Ebu Ömer Hafs b. Süleyman tariki ile mütevatiren gelmiştir.

Bir başka rivayette ise “Kıraat-i Seb’anın Kureyş Lehçesi ile beraber yedi nevi Arap lehçesi olduğu söylenmektedir. Ancak bu farklı okumalar ihtilaflara sebep olduğu ve bunun da yanlış anlamalara konu olmaması için Hz. Osman (ra) zamanında Mushaflar çoğaltılırken “Kureyş Lehçesi” esas alınarak yazılmış ve böylece sadece “Kureyş Lehçesi” esas olmuş, diğerleri terk edilmiştir.

Yedi vecih konusunda da âlimlerin görüşlerinin hülâsası şöyledir:

1. Telaffuzları farklı olmakla beraber manasının değişmemesi,

2. Manayı değiştirmeyen hareke farklılığı,

3. Manayı ve okuyuşu değiştirmeyen, harfleri yutmayan lehçe farklılıkları,

4. Med ve kasr, yani uzatma ve kısaltmalardaki farklılıklardır ki bunlar da manaya tesir etmeyen hususlardır.

Nitekim peygamberimiz (sav) Cebrail’e (as) “Biz okuma yazma bilmeyen ümmi bir kavmiz. İçimizde yaşlılar ve çocuklar var. dili dönmeyen kimseler bulunmaktadır” buyurunca Hz. Cebrail (as) “Yâ Muhammed! Bu Kur’ân yedi harf üzere nazil olmuştur” buyurmuştur. Burada “ses ve telaffuz güzelliğinden dolayı iyi okuyanın iyi okuyamayanı kınamaması” esas alınmış olabilir.

Aynı metni okuyanların kıraat farklılığı kaçınılmazdır. Bunlar da manayı değiştirecek derecede yanlış okumak değil, med, kasr, tahfif, teşdit, teshil, imâle, izhar, ibdâl, ihfâ ve noktalama gibi hususları şamildir. Misal olarak Fatiha Suresinde “Mâlik-i yevmiddîn” bir başka kıraatte “Melik-i yevmiddîn” şeklinde okunabilir. Yine “Ve’d-Duhâ” ayeti “Ve’d-Duhî” şeklinde okunabilmektedir. Her iki okuyuş şekli de manayı bozmamakta ve doğru okuyuş kabul edilmektedir. Buradaki yedi harf, yazılışların farklılığı şeklinde değil, okuyuşların farklı olması şeklinde anlaşılmış ve kabul edilmiştir.